نقش میانجی معنویت‌گرایی دینی در رابطه بین سبک‌های هویت و اضطراب تدریس دانشجومعلمان

رحمتی, صمد; کریمی‌بیرانوند, مسعود

doi:10.30497/esi.2026.249027.1999

نقش میانجی معنویت‌گرایی دینی در رابطه بین سبک‌های هویت و اضطراب تدریس دانشجومعلمان

نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسندگان

صمد رحمتی ¹

مسعود کریمی‌بیرانوند ²

¹ استادیار، گروه آموزش روان‌شناسی و مشاوره، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران

² استادیار، گروه آموزش معارف اسلامی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران

10.30497/esi.2026.249027.1999

چکیده

مقدمه:
کیفیت هر نظام آموزشی بیش از هر عامل دیگری به کیفیت معلمان آن بستگی دارد (فومبا[1] و همکاران، 2023). فرآیند معلم‌شدن مسیری خطی یا ساده نیست، بلکه شامل ابعاد متعددی از جمله دانش حرفه‌ای، شایستگی‌های عملی و ظرفیت‌های روان‌شناختی و معنوی است (فلورس[2]، 2023). یکی از چالش‌های اساسی در این فرایند، اضطراب تدریس است؛ پدیده‌ای شایع در میان دانشجومعلمان که به شکل نگرانی، تردید نسبت به شایستگی حرفه‌ای و کاهش خودکارآمدی بروز می‌کند (گوروسپه[3]، 2022). در این میان، سبک‌های هویت به‌عنوان یکی از سازه‌های بنیادین در تبیین واکنش‌های فرد به موقعیت‌های استرس‌زا (لو و ژو[4]، 2024)، می‌تواند بر اضطراب تدریس تأثیرگذار باشند (گفلنر[5] و همکاران، 2025؛ سوزر و اسکین[6]، 2023). معنویت‌گرایی دینی نیز با فراهم‌سازی چارچوبی معنا‌بخش و تنظیم‌کننده هیجان، می‌تواند نقشی تعیین‌کننده در مدیریت اضطراب ایفا کند (آگاروال[7]، 2023). با وجود این شواهد، نقش میانجی معنویت‌گرایی دینی در رابطه بین سبک‌های هویت و اضطراب تدریس در بافت تربیت معلم کمتر بررسی شده است. هدف این پژوهش، بررسی نقش میانجی معنویت‌گرایی دینی در رابطه بین سبک‌های هویت و اضطراب تدریس دانشجومعلمان است.
پیشینه پژوهش:
پژوهش‌های تجربی نشان داده‌اند که سبک اطلاعاتی با کاهش اضطراب و سبک سردرگم-اجتنابی با افزایش آن همراه است (سنیکو[8] و همکاران، 2025؛ بگوچویج[9] و همکاران، 2024). همچنین، سبک‌های هویت سازگارانه با جهت‌گیری معنوی منسجم‌تر و سبک‌های ناکارآمد با سطح پایین‌تر معنویت دینی همراه هستند (کریمی‌بیرانوند، 1395؛ آگاروال، 2023). از سوی دیگر، معنویت‌گرایی دینی با کاهش فشارهای روانی ارتباط دارد (دوبار[10] و همکاران، 2024؛ چیناراوغلو[11] و همکاران، 2024). گرایش دینی و پایبندی به باورهای مذهبی در بسیاری از مطالعات با کاهش اضطراب همراه بوده است (اونیشی[12] و همکاران، 2022). مواجهه دینی از طریق اعتقادات و فعالیت‌های معنوی می‌تواند چارچوبی برای معنا‌بخشی و ارتقای سازگاری روانی فراهم آورد (پرتک[13]، 2024). با این حال، نتایج برخی مطالعات در این زمینه متناقض بوده و پژوهشگرانی گزارش کرده‌اند که دینداری تأثیری بر کاهش اضطراب ندارد (پاگلیون[14] و همکاران، 209؛ لوپو و استوس[15]، 2011). در مجموع، شواهد پژوهشی نشان می‌دهند که مفاهیم هویت و معنویت در تعامل با یکدیگر می‌توانند اثرات روان‌شناختی پیچیده‌ای بر تجربه استرس و اضطراب داشته باشند؛ به‌گونه‌ای که معنویت‌گرایی دینی فراتر از یک ویژگی فردی، می‌تواند به‌عنوان سازه‌ای هویت‌ساز، با تقویت انسجام هویتی، زمینه استفاده از سبک‌های پردازش هویت سازگارانه را فراهم کرده و هم‌زمان اثرات منفی سبک‌های ناکارآمد بر اضطراب تدریس را کاهش دهد. با این حال، بافت تربیت معلم نیازمند شواهد بیشتری است.
روش پژوهش:
پژوهش حاضر توصیفی-همبستگی از نوع مدل‌یابی معادلات ساختاری بود. جامعه آماری شامل تمامی دانشجومعلمان پردیس علامه طباطبایی و پردیس آیت‌الله کمالوند دانشگاه فرهنگیان استان لرستان در سال تحصیلی ۱۴۰۴-۱۴۰۳ به تعداد ۱۲۸۳ نفر بود. نمونه‌ای به حجم ۲۹۵ نفر به روش تصادفی ساده و بر اساس فرمول کوکران انتخاب شد (پس از حذف داده‌های پرت، تحلیل نهایی بر روی ۲۹۲ نفر انجام شد). ابزارهای پژوهش شامل: ۱) پرسشنامه اضطراب تدریس هارت[16] (۱۹۶۱) با ۲۰ گویه و چهار بعد و ضریب آلفای کرونباخ ۰٫۸۷ در پژوهش حاضر، ۲) سیاهه سبک هویت برزونسکی (۱۹۹۲) با ۴۰ گویه و چهار خرده‌مقیاس (اطلاعاتی، هنجاری، سردرگم-اجتنابی و تعهد) با ضرایب آلفای بین ۰٫۷۰ تا ۰٫۸۴، و ۳) پرسشنامه معنویت‌گرایی دینی (اسلامی) کریمی‌بیرانوند (۱۳۹۵) با ۳۰ گویه (سه بعد اعتقادات، اخلاق و احکام معنوی) و ضریب آلفای کرونباخ ۰٫۸۸ بود. داده‌ها با استفاده از نرم‌افزارهای SPSS و AMOS نسخه 26 و به روش مدل‌یابی معادلات ساختاری با رویکرد حداکثر درست‌نمایی تحلیل شدند. مفروضه‌های نرمال بودن، نبود داده‌های پرت و عدم همخطی چندگانه بررسی و تأیید شدند.
یافته‌های پژوهش:
یافته‌های توصیفی نشان داد میانگین سنی نمونه ۲۲٫۶ سال (انحراف معیار ۲٫۳۷) و ۵۹٫۷ درصد شرکت‌کنندگان زن بودند. نتایج همبستگی پیرسون نشان داد که اضطراب تدریس با سبک هویت اطلاعاتی (۲۶/۰- =r، ۰۱/۰>p) و معنویت‌گرایی دینی (۳۸/۰- =r، ۰۱/۰>p) رابطه منفی معنی‌دار و با سبک‌های هویت هنجاری (۱۸/۰=r، ۰۱/۰>p) و سردرگم-اجتنابی (۴۱/۰=r، ۰۱/۰>p) رابطه مثبت معنی‌دار دارد. نتایج مدل‌یابی معادلات ساختاری نشان داد مدل پیشنهادی پس از یک اصلاح (همبستگی خطای دو مؤلفه معنویت گرایی دینی) از برازش مطلوبی برخوردار است (۰٫۹۲=CFI، ۰٫۹۲=IFI، ۰٫04=RMSEA، %41=R² برای اضطراب تدریس). ضرایب مسیر مستقیم نشان داد: سبک هویت اطلاعاتی به اضطراب تدریس منفی معنی‌دار (۰۱/۰>p) و به معنویت‌گرایی دینی مثبت معنی‌دار (۰۱/۰>p) است. سبک هویت هنجاری به اضطراب تدریس مثبت معنی‌دار (۰۵/۰>p) و به معنویت‌گرایی دینی مثبت معنی‌دار (۰۵/۰>p) است. سبک هویت سردرگم-اجتنابی به اضطراب تدریس مثبت معنی‌دار (۰۱/۰>p) و به معنویت‌گرایی دینی منفی معنی‌دار (۰۱/۰>p) است. همچنین مسیر مستقیم معنویت‌گرایی دینی به اضطراب تدریس منفی معنی‌دار بود (۰۱/۰>p). نتایج آزمون اثرات غیرمستقیم (بوت‌استرپ) نشان داد که معنویت‌گرایی دینی میانجی ارتباط بین سبک هویت اطلاعاتی (۰۱/۰>p) و سبک هویت سردرگم-اجتنابی (۰۱/۰>p) با اضطراب تدریس است، اما میانجی ارتباط سبک هویت هنجاری با اضطراب تدریس نیست.
بحث و نتیجه‌گیری:
یافته‌های پژوهش نشان داد سبک‌های هویت هم به طور مستقیم و هم به طور غیرمستقیم (با میانجی‌گری معنویت‌گرایی دینی) بر اضطراب تدریس دانشجومعلمان تأثیر می‌گذارند. رابطه منفی سبک اطلاعاتی با اضطراب تدریس نشان می‌دهد کاوش فعالانه و ارزیابی انتقادی، خودکارآمدی و توانایی مقابله با چالش‌ها را افزایش می‌دهد. رابطه مثبت سبک هنجاری با اضطراب تدریس نیز ناشی از درونی‌سازی دفاعی و انعطاف‌ناپذیری در برابر فشارهای محیطی تبیین می‌شود. قوی‌ترین رابطه مثبت مربوط به سبک سردرگم-اجتنابی با اضطراب تدریس است که نشان می‌دهد اجتناب از مواجهه با مسائل هویتی و حرفه‌ای، نگرانی و تردید را تشدید می‌کند. مهم‌ترین یافته، نقش میانجی معنویت‌گرایی دینی است. معنویت‌گرایی دینی اثر مثبت سبک اطلاعاتی بر کاهش اضطراب را تقویت و اثر منفی سبک سردرگم-اجتنابی بر افزایش اضطراب را تضعیف می‌کند. این یافته به لحاظ نظری نشان می‌دهد که معنویت دینی با فراهم‌سازی معنا، هدف و چشم‌انداز متعالی، به دانشجومعلمان کمک می‌کند تا موقعیت‌های استرس‌زای حرفه‌ای را بازتفسیر کرده و آن‌ها را فرصتی برای رشد معنوی ببینند. لذا، تقویت معنویت‌گرایی دینی از طریق کارگاه‌ها و مداخلات تربیتی هدفمند در برنامه درسی تربیت معلم، می‌تواند به عنوان یک راهبرد مؤثر برای کاهش اضطراب تدریس و ارتقای سلامت روان و کیفیت عملکرد حرفه‌ای دانشجومعلمان مورد استفاده قرار گیرد.

کلیدواژه‌ها

سبک‌های هویت

معنویت‌گرایی دینی

اضطراب تدریس

دانشجومعلمان

موضوعات

* روانشناسی تربیتی

عنوان مقاله English

The Mediating Role of Religious Spirituality in the Relationship between Identity Styles and Teaching Anxiety among Student-Teachers

نویسندگان English

Samad Rahmati ¹

Masood Karimi Beyranvand ²

¹ Assistant Professor, Department of Psychology and Counselling, Farhangian University, Tehran, Iran

² Assistant Professor, Department of Islamic Education, , Farhangian University, Tehran, Iran

چکیده English

Abstract

The present study aimed to examine the mediating role of religious (Islamic) spirituality in the relationship between identity styles and teaching anxiety among student-teachers. This descriptive-correlational research employed a structural equation modeling design. The statistical population included 1,283 student-teachers at Allameh Tabataba’i and Ayatollah Kamalvand campuses of Farhangian University in Lorestan Province during the academic year 2023–2024. A sample of 295 participants was selected using Cochran’s formula and simple random sampling. Data were collected using the Teaching Anxiety Scale (TAS), the Identity Style Inventory (ISI) and the Religious (Islamic) Spirituality Questionnaire (RISQ). Data were analyzed through structural equation modeling using SPSS 26 and AMOS 26. The findings supported the good fit of the proposed model. Direct path coefficients indicated that informational and normative identity styles were negatively associated with teaching anxiety (p<0.05) and positively associated with religious spirituality (p<0.05). Conversely, the diffuse-avoidant identity style showed a significant positive relationship with teaching anxiety (p<0.01) and a significant negative relationship with religious spirituality (p<0.01). In addition, religious spirituality was negatively related to teaching anxiety (p<0.01). Results also confirmed the mediating role of religious spirituality in the relationship between informational and diffuse-avoidant identity styles and teaching anxiety (p<0.01). Overall, religious spirituality was found to strengthen the protective effect of the informational identity style and to mitigate the adverse impact of the diffuse-avoidant style, thereby reducing teaching anxiety among student-teachers.

کلیدواژه‌ها English

Identity styles

religious spirituality

teaching anxiety

student-teachers

Structural Equation Modeling

بهادری‌جهرمی، روح‌اله؛ غنوی، فاطمه؛ و جان‌بزرگی، مسعود (1403). نقش دین‌داری و کشمکش‌های مذهبی ـ معنوی در پیش‌بینی اضطراب مرگ با میانجی‌گری سازمان شخصیت. دوفصلنامهٔ علمی مطالعات اسلام و روانشناسی، 8(1)، 88-81.

Doi: 10.30471/psy.2023.9458.2138

جعفری‌کادیجانی، نسرین؛ و معدنی، نادره (1402). نقش نگرش مذهبی، حمایت اجتماعی و حالات خلقی در پیش‌بینی اعتیاد به اینترنت در دانش‌آموزان مقطع متوسطه. فصلنامهٔ علمی علوم تربیتی از دیدگاه اسلام، 11(23)، 178-155.

Doi: 10.30497/esi.2024.245631.1726

حسینی، سیدعدنان؛ و زندی، خلیل (1403). معرفی و اعتباریابی مقیاس اضطراب تدریس دانشجومعلمان. توسعهٔ حرفه‌ای معلم، 9(1)، 89-69.

Doi: 10.48310/tpd.2024.16237.1641

فوکو، میشل (1384). ایران: روح یک جهان بی‌روح (نیکو سرخوش و افشین جهان‌دیده، به‌ترجمه). تهران: نشر نی (چاپ چهارم).

کریمی‌بیرانوند، مسعود (1393). نقش معنویت‌گرایی دینی (اسلامی) در سبک زندگی سیاسی در جمهوری اسلامی ایران. رسالة دکتری، دانشگاه علامه طباطبایی، دانشکدة حقوق و علوم سیاسی.

غضنفری، احمد (1383). اعتباریابی و هنجاریابی پرسشنامه سبک هویت (ISI-6G). مطالعات تربیتی و روان‌شناسی، 5 (1)، 94-81.

کندی ادی، سموئیل (1381). آیین شهریاری در شرق (فریدون بدره‌ای، به‌ترجمه). تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی (چاپ دوم).

نصر، سیدحسین (1381). معرفت و معنویت (انشالله رحمتی، به‌ترجمه). تهران: پژوهش و نشر سهروردی.

Aggarwal, S., Wright, J., Morgan, A., Patton, G., & Reavley, N. (2023). Religiosity and spirituality in the prevention and management of depression and anxiety in young people: A systematic review and meta-analysis. BMC Psychiatry, 23 (729).

https://Doi.org/10.1186/s12888-023-05091-2

Alabddi, R. J. K. (2023). Perceived Parenting Style and Their Relationship: Self-Identity and Social Competence among Adolescent Students. Jurnal Psikologi Insight, 7(1), 87-96.‏

https://Doi.org/10.17509/insight.v7i1.64748

Al-Sabwah, M. N., & Abdel-Khalek, A. M. (2006). Religiosity and death distress in Arabic college students. Death studies, 30(4), 365-375.‏

https://Doi.org/10.1080/07481180600553435

Berzonsky, M. D. (1992). Identity style and coping strategies. Journal of Personality, 60(4), 771–788.

https://Doi.org/10.1111/j.1467-6494.1992.tb00273.x

Bogićević, D., Popović-Ćitić, B., Trajković, M., Bukvić, L., & Kovačević-Lepojević, M. (2024). Disciplinary practices and teacher-student relations in high school. In 20th International Conference–Days of Applied Psychology 2024 (p. 114). University of Niš, Faculty of Philosophy.‏

https://rfasper.fasper.bg.ac.rs/handle/123456789/5458

Bradshaw, S. (2024). God Attachment and Identity Processing Style as Predictors of Authenticity among College Students (Doctoral dissertation, Grand Canyon University).‏

https://www.proquest.com/openview/39c6e96d78ff4b0c8fca5ebd71e3994a

Çınaroğlu, M. (2024). A Tale of Resilience and Faith: Understanding Grief Through Islamic Coping Mechanisms. Spiritual Psychology and Counseling, 9(2), 169-186.‏

https://Doi.org/10.37898/spiritualpc.1403670

Doolittle, P., & Byrnes, M. (2023). Cognition and learning. In K. Fogelberg (Ed.), Educational Principles and Practice in Veterinary Medicine (pp. 79–132). Wiley.

https://Doi.org/10.1002/9781119852865.ch3

Dubar, R. T., Watkins, N. K., & Hope, M. O. (2024). What’s your religious coping profile? Differences in religious orientation and subjective sleep among religious coping groups in the United States. Sleep health, 10(1), 83-90.‏

https://Doi.org/10.1016/j.sleh.2023.10.001

Flores, M. A. (2023). Teaching and learning in teacher education: agency, reflection and identity. European Journal of Teacher Education, 46(4), 557-560.‏

https://Doi.org/10.1080/02619768.2023.2266256

Fomba, B. K., Talla, D. N. D. F., & Ningaye, P. (2023). Institutional Quality and Education Quality in Developing Countries: Effects and Transmission Channels. Journal of the Knowledge Economy, 14(1), 86-115.‏

https://Doi.org/10.1007/s13132-021-00869-9

Gfellner, B. M., Bartozuk, K., & Deal, J. (2025). Extending the Dark Side of Identity Processes with Identity Distress. Journal of Adolescence, 97(8), 2226–2235.‏

https://Doi.org/10.1002/jad.70034

Gorospe, J. D. (2022). Pre-Service Teachers' Teaching Anxiety, Teaching Self-Efficacy, and Problems Encountered during the Practice Teaching Course. Journal of Education and Learning, 11(4), 84-91.‏

https://Doi.org/10.5539/jel.v11n4p84

Hart, N. I. (1987). Student teachers' anxieties: four measured factors and their relationships to pupil disruption in class. Educational Research, 29(1), 12-18.‏

https://Doi.org/10.1080/0013188870290102

Hong, J., Cross Francis, D., & Schutz, P. A. (2024). Reconceptualizing teacher identity development. Educational Psychologist, 59(3), 159-176.‏

https://Doi.org/10.1080/00461520.2023.2292713

Jansen, K. L., Motley, R., & Hovey, J. (2010). Anxiety, depression and students’ religiosity. Mental Health, Religion & Culture, 13(3), 267-271.‏

https://Doi.org/10.1080/13674670903352837

Lind, M., Sharp, C., & Dunlop, W. L. (2022). Why, How, and When to Integrate Narrative Identity Within Dimensional Approaches to Personality Disorders. Journal of personality disorders, 36(4), 377-398.‏

https://guilfordjournals.com/Doi/abs/10.1521/pedi_2012_35_540

Liu, W. C. (2024). The teaching profession and teacher education in Singapore (1950 to present): from surviving to thriving. Revista Española de Educación Comparada, (44), 23-50.‏

https://Doi.org/10.5944/reec.44.2024.37808

Luo, S., & Zou, D. (2025). English teachers’ professional identity incorporated with perceived anxiety in the context of flipped teaching: Scale development and model extension. International Journal of Applied Linguistics, 35(4), 1652-1669.‏

https://Doi.org/10.1111/ijal.12587

Lupo, M. K., & Strous, R. D. (2011). Religiosity, anxiety and depression among Israeli medical students. Israel Medical Association Journal, 13(10), 613-618.‏

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22097231/

McCormack, C., Schönwetter, D. J., Ruge, G., & Kennelly, R. (2023). Promoting university teacher resilience through teaching philosophy development. The Canadian Journal for the Scholarship of Teaching and Learning, 14(1), 12.‏

https://Doi.org/10.5206/cjsotlrcacea.2023.1.13781

Onyishi, C. N., Eseadi, C., Ilechukwu, L. C., Okoro, K. N., Okolie, C. N., Egbule, E., & Asogwa, E. (2022). Potential influences of religiosity and religious coping strategies on people with diabetes. World Journal of Clinical Cases, 10(25), 8816.‏

https://Doi.org/10.12998/wjcc.v10.i25.8816

Paglione, H. B., Oliveira, P. C. D., Mucci, S., Roza, B. D. A., & Schirmer, J. (2019). Quality of life, religiosity, and anxiety and depressive symptoms in liver transplantation candidates. Revista da Escola de Enfermagem da USP, 53, e03459.‏

https://Doi.org/10.1590/S1980-220X2018010203459

Pathan, H., Aleksandrova, O. I., & Bakhsh, I. (2025). To teach is to get nervous: Teacher anxiety as a multifaceted occurrence in pedagogical practices. Training, Language and Culture, 9(1), 78-91.‏

https://Doi.org/10.22363/2521-442X-2025-9-1-78-91

Pertek, S. (2024). Adaptive religious coping with experiences of sexual and gender-based violence and displacement. Journal of Refugee Studies, 37(2), 307-323.‏

https://Doi.org/10.1093/jrs/feae003

Pressley, T., & Ha, C. (2022). Teacher exhaustion during COVID-19: Exploring the role of administrators, self-efficacy, and anxiety. The Teacher Educator, 57(1), 61-78.‏

https://Doi.org/10.1080/08878730.2021.1995094

Senejko, A., Gurba, E., Franc, T., Oleś, P., Folusz, M., & Goodwin, R. (2025). The role of psychological flexibility in coping with war trauma: On the example of Ukrainian citizens [Preprint, Version 1].‏

https://Doi.org/10.20944/preprints202501.1339.v1

Smith, J., & Fotou, N. (2023, July). How teachers' mathematics anxiety affects their students’ mathematics anxiety and mathematics confidence. In Thirteenth Congress of the European Society for Research in Mathematics Education (CERME13) (No. 15). Alfréd Rényi Institute of Mathematics; ERME.‏

https://hal.science/hal-04420267/

Sözer, Ö. T., & Eskin, M. (2023). Religiosity, identity confusion, and psychological well-being in Turkish university students: The moderating role of religious orientation. Journal of religion and health, 62(2), 984-1006.‏

https://Doi.org/10.1007/s10943-022-01625-2

Suganya, S., Rajamani, K., & Lakshmi Buvanesweri, S. (2024). Examining the influence of fashion on psychological well-being: Investigating the correlation between apparel selections, self-confidence, and mental health. International Journal of Research and Analytical Reviews, 11(1), 118-126.‏

https://www.researchgate.net/publication/380035831

Suhail, K., & Akram, S. (2002). Correlates of death anxiety in Pakistan. Death studies, 26(1), 39-50.‏

https://Doi.org/10.1080/07481180210146

Wan, Z., Li, S., & Fang, S. (2024). The effect of negative physical self on social anxiety in college students: the bidirectional chain mediation roles of fear of negative evaluation and regulatory emotional self-efficacy. Psychology research and behavior management, 17, 2055-2066.‏

https://Doi.org/10.2147/PRBM.S457405

Ward, C., Szabó, Á., Schwartz, S. J., & Meca, A. (2021). Acculturative stress and cultural identity styles as predictors of psychosocial functioning in Hispanic Americans. International Journal of Intercultural Relations, 80, 274–284.

https://Doi.org/10.1016/j.ijintrel.2020.12.002