طراحی الگوی زمینه‌سازی هویت دینی دانش‌آموزان در دوره‌ دوم ابتدایی

مقیمی فیروز آباد, معصومه; حسینی, سیده مرضیه

doi:10.30497/esi.2026.247384.1891

طراحی الگوی زمینه‌سازی هویت دینی دانش‌آموزان در دوره‌ دوم ابتدایی

نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسندگان

معصومه مقیمی فیروز آباد ¹

سیده مرضیه حسینی ²

¹ دانشیار گروه مدیریت آموزشی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران

² دانش‌آموخته کارشناسی ارشد آموزش ابتدایی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران

10.30497/esi.2026.247384.1891

چکیده

این پژوهش با هدف طراحی الگوی زمینه‌سازی هویت دینی دانش‌آموزان در مقطع دوره دوم ابتدایی با رویکرد کیفی و روش داده‌بنیاد از نوع استراووس کوربین انجام شده است. مشارکت‌کنندگان این تحقیق شامل کلیه مدیران، معلمان و افراد آگاه استان‌های قم و مرکزی بودند که در مدارس ابتدایی حضور فعال دینی داشتند. اعضای نمونه با استفاده از روش نمونه‌گیری هدفمند و گلوله برفی انتخاب شدند. ابزار جمع‌آوری اطلاعات مصاحبه نیمه‌ساختاریافته ‌بود و با تعداد 12 مصاحبه اشباع نظری حاصل شد. برای تحلیل داده‌ها از روش کدگذاری سه‌مرحله‌ای استراوس و کوربین استفاده شد. برای تعیین پایایی روش درصد پایایی بازآزمایی به کار گرفته شد. یافته‌ها نشان دادند مقوله مرکزی در ایجاد هویت دینی دانش‌آموزان، مؤلفه‌ها و مصادیق هویت دینی است. همچنین شرایط علّی ایجاد هویت دینی شامل ویژگی‌های شخصیتی، عوامل انسانی، ابعاد زیباشناختی و هنری، انگیزه و تبیین صحیح دین شد. عوامل زمینه‌ای هم شامل مدرسه، استفاده از فضاهای مقدس، زمان مناسب، عوامل جغرافیایی، عوامل درونی و تخصیص منابع بود. متغیرهای اجبار، سهل‌گیری، بی‌برنامگی، بی‌مسئولیتی، رسانه‌ها، عوامل انسانی، سیاست‌های نادرست تربیتی، بی‌توجهی به ویژگی‌ها و تفاوت‌های فردی به‌عنوان شرایط مداخله‌گر تعیین شدند. براساس یافته‌ها، آموزش صحیح، تولید ارزش، راهکارهای تربیتی، مربیان تربیتی و حق انتخاب به‌عنوان راهبردها محسوب می‌شوند. پیامدها با مؤلفه‌های قرار گرفتن در مسیر تربیت فطری، افزایش پویایی، بصیرت‌افزایی، تعهدات اخلاقی، آمادگی برای تحقق حیات طیبه در همه‌ ابعاد، ترویج و تعمیق فرهنگ دینی و اسلامی، مقابله در مواجهه با بحران‌ها و انسجام درونی شناسایی شدند. در نهایت پیشنهادهایی مبتنی‌بر یافته‌های پژوهش ارائه گردید.

کلیدواژه‌ها

هویت

دین

هویت دینی

دوره ابتدایی

خانواده

تربیت

موضوعات

* علوم تربیتی - تعلیم و تربیت اسلامی

عنوان مقاله English

Designing a model of grounding of religious identity in elementary school

نویسندگان English

masome moghimifiruzabad ¹

seyyede marzie hoseini ²

¹ Associate Professor, Department of Educational Management, Farhangian University, Tehran, Iran (Corresponding author).

² M.A. Graduate in the Elementary Education, Farhangian University, Tehran, Iran

چکیده English

This research was carried out with the aim of designing a model for establishing the religious identity of students in the second year of elementary school with a qualitative approach and the foundational data method of Strauss Corbin type. The participants of this research included all managers, teachers and knowledgeable people in Qom and Central provinces who had an active religious presence in primary schools. The sample members were selected using the purposeful and snowball sampling method. The interview data collection tool was semi-structured and theoretical saturation was achieved with the number of 12 interviews. Strauss and Corbin's three-stage coding method was used for data analysis. Retest reliability percentage method was used to determine reliability. The findings showed that the central category in creating students' religious identity is the components and examples of religious identity. Also, the causal conditions of creating religious identity included personality traits, human factors, aesthetic and artistic dimensions, motivation and correct explanation of religion. Contextual factors, school, use of sacred spaces, appropriate time, geographical factors, internal factors, resource allocation included variables of coercion, complacency, lack of planning, irresponsibility, media, human factors, incorrect educational policies, lack of attention to individual characteristics and differences were determined as intervening conditions. The findings showed that correct education, value generation, educational solutions, educational coaches, the right to choose are considered as strategies. Based on the findings, the implications With the components of being on the path of natural education, increasing dynamism, increasing insight, moral commitments, preparation for the realization of a virtuous life in all dimensions, promoting and deepening religious and Islamic culture, coping with crises and internal cohesion, suggestions were presented based on the findings of the research.

Key words: identity, religion, religious identity, students, family, education

کلیدواژه‌ها English

Identity"

Religion"

Pattern"

Religious Identity"

پژوهش حاضر برگرفته از پایان‌نامه کارشناسی ارشد با عنوان :«طراحی الگوی شکل گیری هویت دینی دانش آموزان در مقطع دوره ی دوم ابتدایی» در دانشگاه فرهنگیان تهران است.

اسمعیل‌زاده آرائی، مطهره (1401). بررسی نقش تربیت اخلاقی در شکل‌گیری هویت دینی با تأکید بر اندیشه‌های علامه طباطبایی (ره). (پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد). دانشکده علوم انسانی و اجتماعی، دانشگاه مازندران.

پاکوفته، نسرین؛ نصری، صادق؛ نصرالهی، بیتا؛ و فرخی، نورعلی (1400). بررسی روابط والد فرزندی با هویت دینی در دانشجویان: نقش تعدیل‌کننده جنسیت. مسائل کاربردی تعلیم و تربیت اسلامی، ۶(۱)، ۵۲-۳۱. https://qaiie.ir /

تهرانی، حاج‌آقا مجتبی (1398). ادب الهی، کتاب سوم تربیت فرزند. تهران: مؤسسه فرهنگی پژوهشی مصابیح الهدی.

توسلی، الهام (1403). بررسی رابطه اعتیاد به فضای مجازی با انزوای اجتماعی، اضطراب و تنظیم‌شناختی هیجان: نقش واسطه‌ای هویت دینی در دانش‌آموزان دختر دوره متوسطه در گلپایگان. (پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد). مرکز پیام‌نور گلپایگان، دانشگاه پیام‌نور، استان اصفهان.

حائری‌شیرازی، آیت‌الله محی‌الدین (1398). تربیت و مربی. قم: دفتر نشر معارف.

حسنی، الهه (1396). نقش سواد رسانه‌ای در حفظ و ارتقای هویت دینی جوانان. (پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد). گروه ارتباطات. دانشگاه قرآن و حدیث.

حسین‌زاده، امید علی؛ و مشرفی، هاشم (1390). تحلیل عاملی عوامل آسیب‌زای تربیت دینی دانشجویان دانشگاه آزاد اسلامی (مطالعه موردی دانشجویان دانشگاه آزاد اسلامی واحد اهر). زن و مطالعه خانواده،۶(۱)،60-41. https://sanad.iau.ir/

حیدری، زهرا (1403). رابطه گرایش به تفکر انتقادی با هویت دینی و اخلاقی: نقش واسطه‌ای هوش معنوی. (پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد). دانشکده روانشناسی و علوم‌تربیتی، دانشگاه تهران.

حیدری، غلامحسین (1390). همبستگی اجتماعی در نگاه اسلام. پژوهش اجتماعی، 4(13)، 117-95.

داوریان، مهری (1401). شاخصه‌های تربیت عقلانی و تأثیر آن بر شکل‌گیری هویت دینی از منظر آیات و روایات. (پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد). دانشگاه قرآن و حدیث.

دهخدا، علی‌اکبر (1354). لغت نامه دهخدا، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

راشدی، معصومه؛ ابوالمعالی الحسینی، خدیجه؛ باقری، فریبرز؛ و موسی‌زاده، زهره (1399). پدیدارشناسی عوامل مؤثر بر شکل‌گیری هویت ایرانی-اسلامی جوانان از دیدگاه متخصصان. علوم‌تربیتی از دیدگاه اسلام، (1)15، 100-78.

Doi: 10.30497/edus.2021.240344.1436/

عاملی، سعیدرضا (1383). دو جهانی شدن‌ها و آینده هویت‌های هم‌زمان. مجموعه مقالات جهانی شدن و هویت. نشر مؤسسه تحقیقات و توسعه علوم انسانی، تهران.

عباسی قادی، مجتبی(1386). بررسی رابطه استفاده از اینترنت و هویت دینی کاربران. رسانه، (1)69.

علی الذبحاوی، مهمین رزاق (1403). بررسی پدیدارشناسانه تجارب زیسته هویت دینی در نوجوانان. (پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد). دانشکده علوم انسانی، دانشگاه کاشان.

عباسی فشمی، یاسمن (1398). بررسی مؤلفه‌های هویت دینی در قران و روان‌شناسی. دانشکده علوم قرآنی تهران، دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم.

فتحی، سارا (1399). بررسی رابطه بین سبک‌زندگی، سبک پردازش اطلاعات، شخصیت با بحران هویت. (پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد). روانشناسی عمومی، دانشگاه پیام‌نور، تبریز.

صمدی، معصومه (1401) .بررسی علل آسیب‌پذیری نظام آموزشی در پرورش هویت دینی دانش‌آموزان. فصلنامه مطالعات ملی، 4(3)، 54-33. https://www.rjnsq.ir/

ظروفی، علی‌اکبر؛ و صادقی نایینی، حسن (1402). تعریف هویت. هشتمین کنفرانس ملی فناوری‌های نوین در مهندسی عمران، معماری و شهرسازی. قابل دسترس از: https://civilica.com/doc/193210

کریمی منجرموئی، یزدان (1394). بررسی رابطه جهانی شدن فرهنگ و بازاندیشی هویت اجتماعی (مطالعه موردی: جوانان شهر تهران)، کنفرانس بین‌المللی علوم انسانی، دانشکده علوم‌اجتماعی، دانشگاه یزد.

ماهروزاده، طیبه (1392). جهانی شدن و هویت‌یابی دینی نوجوانان. فصلنامه علمی پژوهشی تربیت اسلامی، 1(16)، 162-139.

https://islamicedu.rihu.ac.ir/

محمودی، سیروس (1399). بررسی جایگاه هویت دینی و انقلابی در سند تحول بنیادین آموزش و پرورش. نشریه علمی پژوهش در مسائل تعلیم و تربیت اسلامی، (47)، 182-159. http://qaiie.ir

معین، محمد (1371). فرهنگ فارسی. تهران: انتشارات امیرکبیر.

نجفی، حسن (1403). شاخص‌های برنامه درسی هویت‌بخش در منظومه فکری مقام معظم رهبری. علوم‌تربیتی از دیدگاه اسلام، دوره،12 (26 )، 49-31.

Doi: 10.30497/esi.2024.245954.1750/

وزارت آموزش و پرورش جمهوری اسلامی ایران (1391). سند برنامه درسی ملی ایران.

وزارت آموزش و پرورش جمهوری اسلامی ایران (1390). سند تحول بنیادین آموزش و پرورش.

یوسفی، زهرا؛ دافعیان، فاطمه؛ مالکی‌پور، محمدمهدی؛ و شهبازی، اعظم (1403). مطالعه کیفی علل دین گریزی نوجوانان پسر در خانواده‌های مذهبی. فصلنامه علمی علوم‌تربیتی از دیدگاه اسلام، 2(27) ،65-37.

Doi: 10.30497/esi.2024.246956.1834/

Bako, A., Ananda, A.(2023). Crisis of Religious Identity in the Young Generation. Jurnal Dakwah dan Sosia, 6 (1), 137-149 .

Drigas, A. S. Karyotaki, M. & Skianis, C. (2018). An Integrated Approach to Neurodevelopment, Neuroplasticity and Cognitive Improvement. International Journal of Recent Contributions from Engineering, Science & IT (iJES), 6(3), 4-18.

Moghimi, m. shahnazi, m. (2023). The Effect of Teaching Philosophy for Children on the Growth of Spiritual Intelligence of Sixth Grade Female Students. iraniak journal of educational sociology, 6(2),140-150.

Strauss, A., & Corbin, J. (1998). Basics of qualitative research: Techniques and procedures for developing grounded theory (2nd ed.). SAGE Publications.

Towicki, P Zajenkowski M & Linden D.VD. (2019). The Interplay Between Cognitive Intelligence, Ability Emotional Intelligence, and Religiosity. Journal of Religion and Healt, 59(5), 2556-2576.