تجربه زیارت و آثار تربیتی آن در میان دانشجومعلمان دانشگاه فرهنگیان: مطالعه‌ای پدیدارشناختی

نوع مقاله : علمی - ترویجی

نویسنده
استادیار آموزش علوم اجتماعی، دانشگاه فرهنگیان، تهران ایران
10.30497/esi.2026.249321.2025
چکیده
مقدمه: تربیت معلم دیندار و متدین یکی از اولویت‌های اصلی دانشگاه فرهنگیان (تربیت معلم) به شمار می‌آید. به منظور تربیت دینی دانشجویان و آشنایی و پیوند آنها با معارف اسلامی مجموعه دروس معارف اسلامی در برنامه درسی دانشگاه فرهنگیان پیش‌بینی شده است. اما به نظر می‌رسد که تنها آموزش در کلاس‌های درس معارف اسلامی تاثیرات دینی عمیق و ماندگاری در ذهن و ضمیر داوطلبان حرفه معلمی نداشته باشد. در اغلب برنامه‌های درسی مرتبط با تربیت دینی در دانشگاه فرهنگیان تاکید بر بعد شناختی و اعتقادی دینداری است و توجه زیادی به ابعاد دیگری دینداری نمی‌شود.
پیشینه پژوهش: برخی از محققان بر تربیت دینی در نظام آموزشی از منظر تجربه دینی اشاره داشته‌اند. یکی از زمینه‌هایی که موجب تقویت دینداری در دانشجویان می‌شود ایجاد موقعیت‌هایی برای کسب تجربه دینی است. فراهم ساختن شرایط و زمینه‌هایی که دانشجویان را در معرض تجربه دینی قرار دهد، می‌تواند به تقویت ابعاد اعتقادی، ایمانی و عبادی دینداری شود. یکی از راههای کسب تجربه دینی حضور در فضاهای قدسی است. در بسیاری از جوامع دینی برخی مکانها و فضاهای خاص وجود دارد که در ان بهتر می توان حضور خداوند را احساس کرد. حضور در مکانهای معنوی و زیارتی این امکان را فراهم می سازند که افراد ارتباط مستقیم و بی واسطه با امر ماورا، الطبیعی را درک و احساس نماید و این ارتباط به تقویت بعد ایمانی و اعتقادی و اخلاقی آنها منجر خواهد شد. بدین ترتیب یکی از موقعیت‌هایی که منجر به تجربه دینی می شود، سفر به مکانها زیارتی و حضور در فضاهای دینی و معنوی است. بر این اساس این مقاله به بررسی تجربه زیارت و تاثیرات تربیتی آن بر دانشجو معلمان دانشگاه فرهنگیان پرداخته است. این پژوهش به این سوال پاسخ می‌دهد که تجربیات و ادراکات دانشجو معلمان از زیارت چگونه است؟ دانشجو معلمان چه تصوراتی از زیارت دارند؟ و زیارت چه تاثیرات تربیتی بر دانشجو معلمان دارد؟
روش شناسی: روش پژوهش در این مقاله روش کیفی با رویکرد پدیدار شناسی است. در این مقاله بر اساس رویکرد پدیدار شناسی تلاش می شود ادراکات تصورات و ذهنیت دانشجو معلمان از «تجربه زیارت» شناسایی و دسته بندی شود. نمونه‌های مورد پژوهش دانشجویان دانشگاه فرهنگیان البرز هستند. نمونه ها بر اساس نمونه گیری هدفمند انتخاب شدند تعداد نمونه ها بر اساس اصل اشباع نظری به تعداد 30 نفر تعیین شدند. روش جمع آوری داده ها روش مصاحبه نیمه ساختاریافته است. برای اینکه مصاحبه‌ها در چارچوب مساله و سوال پژوهش انجام شود 3 سوال کلی از نمونه‌ها پرسیده شد: 1-اگر تجربه زیارت به مکانهای مقدس داشته‌اید انرا چگونه توصیف می‌کند؟ 2- چه تصورات و تجربیاتی از زیارت دارید؟3- تجربه زیارت رفتن و زیارت کردن چه تاثیراتی روی شما داشته است؟ پس از انجام مصاحبه‌ها، داده های گردآوری شده، پیاده سازی و یکدست سازی شدند. روش تحلیل داده ها، تکنیک تحلیل مضمون است. فرایند تحلیل مضمون با کدگذاری داده ها آغاز می‌شود. بدین ترتیب پس از جمع آوری مصاحبه ها و پیاده سازی آن ها ، تجربیات دانشجویان از زیارت کدگذاری شد. پس از کدگذاری روایت ها، تلاش شد کدهای مشابه در یک مضامین مشخصی طبقه بندی شوند.
یافته‌های پژوهش: پاسخهای دانشجویان به سوالات پژوهشی در دو مضمون فراگیر: تاثیرات فردی زیارت و تاثیرات اجتماعی زیارت دسته‌بندی شدند. تاثیرات فردی زیارت در سه مقوله تاثیرات معنوی ، تاثیرات شناختی و تاثیرات روانی دسته بندی شدند.
در مقوله تاثیرات معنوی مشارکت کنندگان تحقیق بیان داشتند که زیارت موجب درک بهتر حضور خداوند می‌شود . همچنین در هنگام زیارت احساس نزدیکی بیشتری به خداوند داشتند. زیارت حال معنوی آنها را خوب و ایمان قلبی انها به عالم معنا نسبت به قبل محکمتر شده است. در مقوله شناختی نمونه های مورد بررسی بیان داشتند که زیارت موجب تغییر نگاه آنها به زندگی شده و درک متفاوت و عمیقتری از دین کسب کرده اند. زیارت فرصتی برای اندیشیدن، رفع برخی تردید ، پاسخ به برخی پرسشها و شبهات و موجب تامل نسبت به اعمالشان شده است. در مقوله تاثیرات روانی دانشجویان مورد مطالعه اظهار داشتند که زیارت باعث آرامش روانی انها می شود. در هنگام زیارت استرس اضطراب و نگرانی های انها کاهش می یابد و حس امنیت و امید در انها پدید می اورد. زیارت موجب افزایش صبر و شکیبایی در انها می شود و پس از زیارت احساس پاکی و سبکی بیشتری دارند .
نمونه های مورد مطالعه علاوه بر تاثیرات فردی زیارت بر تاثیرات اجتماعی زیارت نیز اشاره داشتند. تاثیرات اجتماعی زیارت در سه مقوله تقویت همبستگی اجتماعی، گسترش تعاملات اجتماعی و افزایش مسئولیت پذیری دسته بندی شدند.
در مقوله تقویت همبستگی اجتماعی دانشجو معلمان مورد بررسی اظهار داشتند که زیارت باعث افزایش تعلق دینی آنها شده و احساس اتحاد، همبستگی و همدلی بیشتری با زائران دیگر دارند. حضور افراد مختلف با قومیتها، فرهنگها و طبقات مختلف در یک مکان مشترک منجر به تقویت تعلق و هویت مشترک دینی میان زائرین می شود. در بعد مسئولیت اجتماعی نمونه های مورد بررسی اذعان داشتند که زیارت موجب مسئولیت‌پذیری بیشتری در آنها شده و انها احساس مسئولیت بیشتری نسبت به نزدیکان و اطرافیان و همکیشان خود دارند. انها نسبت به گذشته، حقوق دیگران را بیشتر رعایت کنند و گرایش بیشتری به انجام کارهای خیرخواهانه و عام المنفعه دارند. در مقوله گسترش تعاملات اجتماعی نمونه ها مورد مطالعه بیان داشتند که زیارت فرصتی برای اشنایی با فرهنگهای مختلف را فراهم می اورد. زیارت می‌تواند به گفتگو، تبادل اطلاعات و تجربیات و احساسات در میان زائران شود و پیوندهای اجتماعی و عاطفی را میان زائران تقویت می‌کند.
نتیجه‌گیری: با توجه به نتایج تحقیق میتوان نتیجه گرفت که زیارت از اماکن و فضاهای مقدس و معنوی همچون امامان و امامزادگان ها میتواند تاثیرات تربیتی پایدار و عمیقی از نظر معنوی، شناختی،روانی و اجتماعی بر دانشجو معلمان به همراه داشته باشد. تربیت دینی تنها محدود به کلاسهای درس و برنامه های فرهنگی درون دانشگاه فرهنگیان نیست. میتوان از فرصتها و زمینه های گسترده تری در جهت تقویت ابعاد اعتقادی، ایمانی، عبادی، اخلاقی و اجتماعی دانشجویان بهره گرفت. اجرای جمعی برخی از مناسک بخصوص اردوها و سفرهای مذهبی زیارتی میتواند تجربه دینی منحصر به فردی برای دانشجویان فراهم اورد. سفرهای زیارتی علاوه بر تاثیرات شناختی، عاطفی و رفتاری موجب تاثیرات اجتماعی همچون تقویت هویت دینی، افزایش تعلق مذهبی و همبستگی دینی و کسب خاطره ای جمعی در میان آنان می شود.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Pilgrimage Experience and Its Educational Effects on Student Teachers of Farhangian University: A Phenomenological Study

نویسنده English

محمود محمدی
Assistant Professor of Social Sciences Education, Farhangian University, Tehran, Iran
چکیده English

Introduction
Training religious and devout student-teachers is one of the main priorities of Farhangian University (Teacher Training). In order to provide students with religious education and familiarize them with Islamic teachings, a set of Islamic teachings courses has been included in the curriculum of Farhangian University. However, it seems that education in university classrooms does not have a deep and lasting religious impact on the minds and consciences of students. Most religious education curricula at Farhangian University emphasize the cognitive and doctrinal dimensions of religiosity, and do not pay much attention to its other dimensions.
Research background
Some researchers have referred to religious education in the educational system from the perspective of religious experience. One of the areas that strengthens religiosity in students is creating opportunities for religious experience. Providing conditions and contexts that expose students to religious experience can strengthen the belief, faith, and devotional dimensions of religiosity. One way to gain religious experience is to be present in sacred spaces. In many religious communities, there are certain places and spaces where one can better feel the presence of God. Attending spiritual and pilgrimage sites allows individuals to understand and feel a direct and immediate connection with the supernatural, and this connection will lead to strengthening their faith, belief, and moral dimensions. Thus, one of the opportunities for religious education is traveling to pilgrimage sites and being present in religious and spiritual spaces. This article examines the experience of pilgrimage and its educational effects on student teachers at Farhangian University. This research answers these questions: (1) What are the experiences and perceptions of student teachers about pilgrimage? (2) What are the mentalities of student teachers about pilgrimage? And (3) what are the educational effects of pilgrimage on student teachers?
Research methodology
The research method in this article is qualitative with a phenomenological approach. In this article, based on a phenomenological approach, an attempt is made to identify and categorize the perceptions, ideas, and mentalities of student teachers regarding the “pilgrimage experience”. The research samples are students of Alborz Farhangian University. The samples were selected based on purposive sampling. The number of samples was determined to be 30 based on the theoretical saturation principle. In order for the interviews to be conducted within the framework of the research problem and questions, 3 general questions were asked of the samples: (1) If you have had the experience of pilgrimage to holy places, how would you describe it? (2) What are your perceptions and experiences of pilgrimage? (3) What effects has the experience of making pilgrimage had on you? After collecting the interviews, the conducted interviews were transcribed and standardized. The data analysis was performed through thematic analysis technique. Thematic analysis process begins with data coding. Thus, after conducting and transcribing the interviews, the interviews of the students were coded. After coding the data, similar codes were categorized into specific themes.
Research findings
The students’ responses to the research questions were categorized into two themes: personal effects, and social effects of pilgrimage. The personal effects of pilgrimage were categorized into three categories: spiritual, cognitive, and psychological effects.
In the category of spiritual effects, research participants stated that pilgrimage leads to a better understanding of God’s presence. They also felt closer to God during the pilgrimage. The pilgrimage has improved their spiritual condition and their heart’s faith in the world of meaning has become stronger than before. In the cognitive category, the studied samples stated that pilgrimage changed their outlook on life and they gained a different and deeper understanding of religion. Pilgrimage is an opportunity to contemplation, to resolve some doubts, to answer some questions and suspicions, and to reflect on one’s actions. In the category of psychological effects, the students studied stated that pilgrimage makes them feel psychologically calm. During pilgrimage, their stress, anxiety, and worries are reduced, and it creates a sense of security and hope in them. Pilgrimage increases their patience and tolerance, and after the pilgrimage they feel pure and light.
In addition to the personal effects of pilgrimage, the studied samples also pointed to the social effects. The social effects of pilgrimage were categorized into three sub-categories: strengthening social solidarity, expanding social interactions, and increasing responsibility. In the category of strengthening social solidarity, the student teachers stated that pilgrimage increased their religious affiliation and they felt a greater sense of unity, solidarity, and empathy with other pilgrims. The presence of different people with different ethnicities, cultures, and classes in a one place leads to a strengthening of the pilgrims’ sense of belonging and common religious identity. In the dimension of social responsibility, the studied samples admitted that pilgrimage made them more responsible towards their relatives, the people around them, and their co-religionists. They are more respectful of the rights of others than in the past and are more inclined to do charitable and public service works. In the category of expanding social interactions, the studied samples stated that pilgrimage provides an opportunity to get acquainted with different cultures. Pilgrimage can lead to dialogue, exchange of information, experiences, and feelings among pilgrims, and strengthens social and emotional bonds among them. According to the results of the research, it can be concluded that visiting sacred and spiritual places and spaces, such as the Imams and Imams’ descendants, can have lasting and profound educational effects on student teachers in terms of spirituality, cognitive, psychological, and social aspects. Religious education is not limited to classrooms and cultural programs within Farhangian University. Broader opportunities and contexts can be utilized to strengthen students’ beliefs, faith, worship, morality, and social dimensions. Collective performance of some rituals, especially religious pilgrimages and trips, can provide a unique religious experience for students. In addition to their cognitive, emotional, and behavioral effects, pilgrimages strengthen religious identity, religious belonging, social solidarity, and collective memory.

کلیدواژه‌ها English

Pilgrimage experience
educational effects
student teachers
Farhangian University
اتو، رودلف (1380). امر قدسی (همایون همتی، به‌ترجمه)، تهران: انتشارات نقش جهان.
احمدی، آمنه، و موسی‌پور، نعمت‌الله (1396). طراحی کلان برنامة درسی تربیت معلم. تهران: دانشگاه فرهنگیان.
امیدیانی، حسین (1396). زیارت آثار و برکات معنوی. تهران: انتشارات زرین و سیمین.
ایزانلو، رمضانعلی(۱۴۰۲). رهیافتهایی به زیارت. مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی.
بوذری‌نژاد، یحیی؛ جمال‌زاده، محمدحسین؛ و حاتم‌زاده، علی (1403). پدیدارشناسی کنش زیارت امام رضا مطالعة موردی در زمستان 1398. فرهنگ رضوی، 12 (1)، 25-57.
https://doi.org/10.22034/farzv.2023.375928.1831
پویافر، محمدرضا (1398). سنخ‌شناسی زیارت: مطالعه‌ای در میان زائران حرم رضوی. جامعه شناسی ایران، 19(3)، 78-107.                                   https://doi.org/10.22034/jsi.2019.37915
حسینی، داوود (۱۳۹۷). آموزه های تربیتی زیارت معصومین. تهران: مشعر.
حیدری، مجتبی (۱۳۹۷). روان‌شناسی زیارت. تهران: مشعر.
جیمز، ویلیام (1397). تنوع تجربه دینی (حسین کیانی، به‌ترجمه). تهران: انتشارات حکمت.
چنارانی، محمدعلی (1388). زیارت در اسلام و ادیان دیگر. مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی.
دلاور، علی (۱۳۸۹). روش‌شناسی کیفی. فصلنامهٔ راهبرد، 19(۵۴)، 311-312.
زمانی، حسین (۱۳۹۱). بازشناسی مفهوم زیارت. مشهد: انتشارات آوند رشد.
سلطان‌پور، مانا، و اصغری، امیررضا (1395). پیشینة تاریخی و فرهنگی زیارت در ایران. مطالعات ایرانشناسی، 2(4)، 89-108.
سبحانی، اسرافیل، و میردریکوندی، رحیم (1393). آثار روان شناختی زیارت در سلامت روانی و زندگی انسان. معرفت،  23(10). 13-30.
شلایر ماخر، فردریش (1399). دربارهٔ دین (محمد ابراهیم باسط، به‌ترجمه)، تهران: انتشارات نی.
شمشیری، بابک، و  ایزدپناه، امین (1392). امکان هم‌کناری تفکر انتقادی و تجربة دینی در برنامة تربیت دینی. پژوهش‌نامهٔ مبانی تعلیم و تربیت، سال 3 (2) ، 67-88.
https://doi.org/ 10.22067/fe.v3i2.23678
شریف‌زاده، حکیمه السادات؛ باقری، خسرو؛ و امیری کاربندی، هادی (1392). بررسی ماهیت تجربة دینی از دیدگاه آلستون و کاربرد آن در تعلیم و تربیت، نوآوری های آموزشی، 12(48)، 7-26.
شیرمحمدی، یزدان؛ بهمنی، اکبر؛ و مستان راد، مژگان (1400) نقش زیارت امام رضا(ع) در کیفیت زندگی. فرهنگ رضوی، 9 (35)، 91- 122.
صمدیان، محسن، و عادل فر، نازیلا(1394). زیارت در ادیان و بررسی فواید و آفات آن. سراج منیر، 6 (20)، 119- 147.   .                                            https://doi.org/10.22054/ajsm.2015.4546
طالبی، ابوتراب، و براق علی‌پور، الهه (1394). گونه‌شناسی زیارت و دینداری زائران معناکاوی کنش زیارت زائران امام رضا(ع)، علوم اجتماعی، 22 (69)، 75-106.
https://doi.org/10.22054/qjss.2015.1737  
طالبی، ابوتراب، رضاقلی گل، امیرحسین (1402). تجربة دینی و فضای قدسی (بررسی نسبت تجربة دینی و فضاهای مقدس در شهر قم). علوم اجتماعی، 30 (103)، 131-166.
https://doi.org/10.22054/qjss.2024.78384.2764
فجری، محمدمهدی (1388)  زیارت از منظر اسلام. مبلغان، (117)، 74-86.
قائمی‌نیا، علی‌رضا (1381) تجربهٔ دینی و گوهر دین. قم: بوستان کتاب.
کرسول، جان (1391). پویش کیفی و طرح پژوهش (حسن دانایی‌فرد و حسین کاظمی، به‌ترجمه)، تهران: انتشارات صفار.
محدثی، جواد (۱۳۹۰). فرهنگ زیارت. تهران : مشعر.
محمدوند، فرحناز (1402). تربیت دینی از منظر تجربهٔ دینی، تهران: انتشارات دانشگاه آزاد اسلامی.
محمدی، محمود (1402). بررسی مسائل آموزش دروس معارف اسلامی در دانشگاه فرهنگیان، پژوهش در آموزش معارف و تربیت اسلامی، 4 (2)، 7-28.
https://doi.org/ 10.22034/riet.2023.14467.1188
محمدی اصل، عباس (1396). روش تحقیق کیفی در علوم اجتماعی. تهران: نشر ورجاوند.
محتاجی، میثم،  و انفرادی، مرتضی (۱۳۹۷). زیارت و زندگی. مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی.
محجل، ندا، و اصغری، محمد (1402). فلسفة تعلیم و تربیت و تحلیل جایگاه تجربة دینی در آن. پژوهش‌های مابعدالطبیعی، 4 (8) ، 281-302.               https://doi.org/10.61186/mi.4.2.281
معاونت آموزشی و پژوهشی دانشگاه فرهنگیان (1391). اساسنامهٔ دانشگاه فرهنگیان.
نیرو، محمد (1395)  تجربة دانش‌آموزان پسر زائر دبیرستانی از زیارت حرم امام رضا (ع). فصلنامهٔ مسائل کاربردی تعلیم و تربیت اسلامی، 1 (2)، 128- 146.
https://doi.org/10.29252/qaiie.1.2.128
وبگاه دانشنامة جهان اسلام: معنای زیارت.
https://rch.ac.ir/article/Details/14868?%D8%B2%DB%8C%D8%A7%D8%B1%D8%AA
Lincoln, Y.S. and Guba, E.G. (1985) Naturalistic Inquiry. London: SAGE.
Strauess, A. & Corbin, J. (1990). Basics of Qualitative Research, Grounded Theory, Procedures, and Techniques. London: SAGE.

  • تاریخ دریافت 05 آبان 1404
  • تاریخ بازنگری 21 آذر 1405
  • تاریخ پذیرش 26 فروردین 1405
  • تاریخ اولین انتشار 26 فروردین 1405
  • تاریخ انتشار 01 فروردین 1405