اقناع مخاطب از طریق به کارگیری هوش منطقی- ریاضی در نظام تربیتی قرآن کریم

رحمتی, زهرا; مروتی, سهراب; محمدی انویق, مجتبی

doi:10.30497/esi.2026.249697.2058

اقناع مخاطب از طریق به کارگیری هوش منطقی- ریاضی در نظام تربیتی قرآن کریم

نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسندگان

زهرا رحمتی ¹

سهراب مروتی ²

مجتبی محمدی انویق ³

¹ دانشجوی دکترای علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات، دانشگاه ایلام، ایلام، ایران

² استاد، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات، دانشگاه ایلام، ایلام، ایران

³ استادیار، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات، دانشگاه ایلام، ایلام، ایران

10.30497/esi.2026.249697.2058

چکیده

پژوهش حاضر با هدف تبیین سازوکارهای عقلانی و تربیتی قرآن کریم در فرآیند اقناع مخاطب انجام شده است. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و با استناد به آیات قرآن و تفاسیر معتبر، به بررسی جامع روش‌های به‌کارگیری هوش منطقی-ریاضی در قرآن می‌پردازد، و در پنج محور اصلی طراحی شده است: استدلال‌های قیاسی، استدلال‌های استقرایی، بیان روابط علی - معلولی، ارائه مثال‌های ریاضی و کمّی‌سازی و در نهایت طرح پرسش‌های عقلانی و چالش‌های منطقی. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که قرآن کریم از این سازوکارها نه تنها برای اقناع فکری، بلکه به عنوان یک الگوی تربیتی نظام‌مند استفاده می‌کند که در آن، به طور خاص، تبیین روابط علی - معلولی، حس مسئولیت‌پذیری را تقویت می‌کند، طرح پرسش‌های منطقی، روحیه انتقادی را پرورش می‌دهد و ارائه مثال‌های ریاضی، ذهنیت نظام‌مند را تربیت می‌کند. در نهایت، این پژوهش به این نتیجه دست یافته که قرآن کریم با تلفیق اقناع منطقی و تربیت عقلانی، الگوی جامعی ارائه می‌دهد که می‌تواند مبنای مناسبی برای طراحی نظام‌های آموزشی معاصر باشد. این یافته‌ها، همسویی کامل دین با فطرت عقلانی انسان را نشان می‌دهد و پاسخ قانع‌کننده‌ای به شبهات مربوط به تعارض دین و عقلانیت ارائه می‌دهد.

کلیدواژه‌ها

قرآن کریم

هوش منطقی-ریاضی

اقناع مخاطب

کارکرد تربیتی

موضوعات

* علوم قرآنی

عنوان مقاله English

Audience Persuasion through Logical-Mathematical Intelligence in the Quranic Educational System

نویسندگان English

Zahra Rahmati ¹

Sohrab Morovati ²

Mojtaba Mohammadi Anuiq ³

¹ PhD Student in Quranic and Hadith Sciences, Faculty of Theology, University of Ilam, Ilam, Iran

² Professor, Department of Quranic and Hadith Sciences, Faculty of Theology, University of Ilam, Ilam, Iran

³ Ilam Assistant Professor, Department of Quranic and Hadith Sciences, Faculty of Theology, University of Ilam, Ilam, Iran

چکیده English

The present study aims to explain the rational and educational mechanisms employed by the Holy Quran in the process of persuading its audience. Utilizing a descriptive-analytical method and drawing on Quranic verses and authentic interpretations, it comprehensively examines the methods of applying logical-mathematical intelligence in the Quran. This examination is structured around five main axes: deductive arguments, inductive arguments, exposition of cause-effect relationships, presentation of mathematical-like and quantitative examples, and finally, the posing of rational questions and logical challenges. The research findings demonstrate that the Holy Quran employs these mechanisms not only for intellectual persuasion but also as a systematic educational model. Specifically, explaining cause-effect relationships strengthens the sense of responsibility; posing logical questions fosters a critical spirit; and providing mathematical examples cultivates a systematic mindset. Ultimately, the study concludes that the Holy Quran, by integrating logical persuasion and rational education, presents a comprehensive model that can serve as a suitable basis for designing contemporary educational systems. These findings indicate the complete harmony of religion with the rational nature of humanity and provide a robust response to doubts concerning the alleged conflict between religion and rationality.

کلیدواژه‌ها English

Holy Quran

Logical-Mathematical Intelligence

Persuasion

Educational Function

قرآن کریم

آلوسی، محمود بن عبدلله (1415ق). روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم. دار لکتب العلمیة.

آرمسترانگ، توماس (1387). هوشهای چندگانه در کلاس درس (مهشید صفری، به‌ترجمه). مدرسه.

ابن‌عاشور، محمد طاهر (1420ق). التحریر و التنویر. مؤسسة التاریخ العربی.

ابن‌عجبیه، احمد (2010م). البحر المدید فی تفسیر القرآن المجید. دار الکتب العلمیة.

اشکوری، محمد بن علی (1373ش). تفسیر شریف لاهیجی. دفتر نشر داد.

امین، نصرت بیگم (بیتا). مخزن العرفان در تفسیر القرآن. انجمن حمایت از خانوادههای بی‌سرپرست.

بردبار، علیرضا (1385). هوش. مجله اصلاح و تربیت، 53(138)، 16-13.

برونو، فرانک (1384). فرهنگ توصیفی روانشناسی (فرزانه طاهری و مهشید یاسائی، به‌ترجمه). طرح نو.

بهشتی، سعید؛ و شکری‌نیا، محمدعلی (1390). جایگاه طبیعت در تربیت انسان از دیدگاه قرآن کریم. پژوهش در مسائل تعلیم و تربیت اسلامی، 19 (دورة جدید)(12)، 9-37.

SID. https://sid.ir/paper/475166/fa

بیضاوی، عبدالله بن عمر (1418ق). أنوار التنزیل و أسرار التأویل. دار إحیاء التراث العربی.

ثعالبی، عبدالرحمان بن محمد (1418ق). الجواهر الحسان فی تفسیر القرآن. دار إحیاء التراث العربی.

حسینی همدانی، محمد (1380). انوار درخشان در قرآن. لطفی.

حکیم‌آرا، محمدعلی (۱۳۸۴). ارتباطات متقاعدگرایانه و تبلیغ. سمت.

حقی، اسماعیل بن مصطفی (بیتا). روح البیان. دار الفکر.

حلیمی جلودار، حبیب‌الله؛ و یعقوبی، حسن (1403). استفاده از زبان مشترک در فرایند اقناع و تربیت مخاطب ازمنظرِ آیات قرآن کریم. مطالعات فهم قرآن، 1 (2)، 60-45. https://civilica.com/doc/2409257

دهخدا، علی اکبر (1377ش). لغتنامه دهخدا. دانشگاه تهران.

زمخشری، محمود بن عمر (1407ق). الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل. دار لکتب العربی.

فتح‌الهی، ابراهیم؛ و کاملی، ابراهیم (1394ش). فرآیند اقناع در قرآن کریم. تحقیقات علوم قرآن و حدیث، 12(25)، 99-75. https://dx.doi.org/10.22051/tqh.2015.948

فتحی، علی؛ و طاهری، محبوبه، (1394). زبان تصویری، زبان تربیتی قرآن. پژوهش در مسائل تعلیم و تربیت اسلامی، 23(28)، 106-85.

شاه عبدالعظیمی، حسین (1363ق). تفسیر اثنی عشری. میقات.

صابونی، محمد علی (1421ق). صفوة التفاسیر. دار الفکر.

صدر حاج سید جوادی، احمد (۱۳۷۵). دائرةالمعارف تشیع. شهید محبی.

طالقانی، محمود (1362ش). پرتویی از قرآن. شرکت سهامی انتشار.

طباطبایی، محمدحسین (1352ش). المیزان فی تفسیر القرآن. مؤسسة الاعلمی للمطبوعات.

طبرسی، فضل بن حسن (1408ق). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. دار المعرفة.

طبرسی، فضل بن حسن (1412ق). تفسیر جوامع الجامع. حوزة علمیة قم.

طوسی، محمد بن حسن (بیتا). التبیان فی تفسیر القرآن (احمد حبیب عاملی، به‌تصحیح). دار احیاء التراث العربی.

طیب، عبدالحسین (1378ش). أطیب البیان فی تفسیر القرآن. اسلام.

غلامی، زهره؛ قدیمی، رضا؛ و موسوی قیداری، سیدرضا (1401). بررسی به‌کارگیری نظریة هوش‌های چندگانه در بهبود یادگیری مفاهیم تربیتی قرآن. پانزدهمین همایش ملی علمی‌ـ‌پژوهشی روان‌شناسی و علوم تربیتی، شیروان، 7 (2)، 34-28. https://civilica.com/doc/1627182

قرشی، علی‌اکبر (1377ش). تفسیر احسن الحدیث. بنیاد بعثت مرکز چاپ و نشر.

قطب، سید (1408ق). فی ظلال القرآن. دار الشروق.

فخر رازی، محمد بن عمر (1420ق). تفسیر کبیرمفاتیح الغیب. دار إحیاء التراث العربی.

فضل‌الله، محمد حسین (1439ق). تفسیر من وحی القرآن. دار الملاک الطباعة و النشر و التوزیع.

کاکاوندی، مهوش (1392). بررسی مصادیق هوش ریاضی‌ـ‌منطقی در آیات قرآن کریم. دانشگاه بوعلی سینا.

گاردنر، هوارد (1396). هوشهای چندگانه (حمیدرضا بلوچ، به‌ترجمه). انتشارات آسمان نیلگون.

مرادی، حجت‌الله (1389). اقناع‌سازی و ارتباطات اجتماعی. ساقی.

مغنیه، محمد جواد (1424ق). الکاشف. دار الکتب اسلامی.

مکارم شیرازی، ناصر (1374ش). تفسیر نمونه. دار الکتب الاسلامیة.

مکارم شیرازی، ناصر (۱۳۷۹ش). انوار الأصول. مدرسة الإمام علی بن أبی طالب (علیه السلام).

مناقب، سیدمصطفی؛ و زاهدی‌فر، سیف‌علی (1398). اصول معرفتی و شیوه‌های اقناعی قرآن کریم با رویکرد تربیتی. آموزه‌های تربیتی در قرآن و حدیث، 5 (2)، 191-175.

SID. https://sid.ir/paper/527061/fa

هاروی، سیلور؛ و ریچاردو، استرانگ (1387). روش تدریس با استفاده از یکپارچه کردن سبکهای یادگیری و هوشهای چندگانه (بهمن سعیدیپور، به‌ترجمه). کرمانشاه: طاق‌بستان.