بررسی برنامه درسی قصد شده از لحاظ توجه به آموزش ارزش‌ها در دوره اول ابتدایی

غلام زاده, فاطمه; اکبری بورنگ, محمد

doi:10.30497/esi.2026.247509.1886

بررسی برنامه درسی قصد شده از لحاظ توجه به آموزش ارزش‌ها در دوره اول ابتدایی

نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسندگان

¹ دانش‌آموخته دکتری برنامه‌ریزی درسی، دانشگاه بیرجند، خراسان جنوبی، ایران

² دانشیار گروه علوم تربیتی، دانشگاه بیرجند، خراسان جنوبی، ایران

10.30497/esi.2026.247509.1886

چکیده

هدف این پژوهش، تحلیل محتوای کتاب‌های دوره اول ابتدایی از منظر توجه به آموزش ارزش‌ها بوده است. به‌منظور پاسخ‌گویی به سؤال پژوهش، از روش تحلیل محتوای کیفی جهت‌دار با رویکرد قیاسی استفاده ده است. چارچوب تحلیل مبتنی‌بر الگوی سانگر و اُسگاتورپ (۲۰۰۵) شامل مؤلفه‌های هدف، محتوا، شکل ارائه محتوا، روش تدریس و ارزشیابی است که در این پژوهش از مدل تعدیل‌یافته و بومی‌شده ملکی (1391) استفاده شده است. جامعه آماری این پژوهش شامل کلیه کتاب‌های درسی دوره اول ابتدایی 1401-1400 بوده‌اند. نمونه‌گیری به‌صورت هدفمند و تمام قلمرو مطالعاتی بود که کلیه دروس دوره اول ابتدایی پایه‌های اول تا سوم (دوره اول ابتدایی) شامل کتاب‌های درسی فارسی، قرآن، هدیه‌های آسمانی، علوم‌تجربی، مطالعات اجتماعی و ریاضی درمجموع به تعداد 15 جلد کتاب تحلیل شده‌اند. نتایج پژوهش نشان داد که برای آموزش ارزش‌ها، رویکردی جامع و چندبعدی در کتب درسی اتخاذ شده ‌است. اهداف آموزشی ارزش‌ها در هر درس، براساس یک نظام منطقی و تدریجی از مفاهیم ساده به پیچیده طراحی ‌شده‌اند. محتوا در تمام دروس اصلی (قرآن، مطالعات اجتماعی، فارسی، علوم و ریاضی) به‌صورت تلفیقی، مارپیچی و تدریجی ارائه می‌شود. شکل ارائه محتوا در پایه‌های اول، بیشتر از تصاویر و نقاشی استفاده‌ شده، درحالی‌که در پایه‌های دوم و سوم، تمرکز بر متن، شعر و داستان است. روش تدریس، متنوع، تدریجی و دانش‌آموزمحور است. روش ارزشیابی کیفی، مستمر و غیردلهره‌آور است و عمدتاً از طریق مشاهده رفتار و سنجش عملکرد دانش‌آموزان صورت ‌می‌گیرد. در نهایت، یافته‌ها حاکی از آن است که کتاب‌های درسی در دوره اول ابتدایی، به‌صورت آگاهانه و با بهره‌گیری از اصول علمی، تلاش کرده است تا آموزش ارزش‌ها را به شیوه‌ای مؤثر و متناسب با ویژگی‌های رشدی کودکان، در فرایند تعلیم و تربیت نهادینه سازد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

* برنامه درسی

عنوان مقاله [English]

A Study of the Intended Curriculum in Terms of Paying Attention to Values Education in the First Grade of Elementary School

نویسندگان [English]

fateme غلام زاده ¹
mohammad akbaryborng ²

¹ PhD in Curriculum Planning, University of Birjand, South Khorasan, Iran

² Associate Professor, Department of Educational Sciences, University of Birjand, South Khorasan, Iran

چکیده [English]

The aim of this research was to analyze the first grade textbooks from the perspective of paying attention to values education. In order to answer the research question, a qualitative analysis method was used using a deductive research method. The analysis was based on the Sanger and Osgathorpe model (2005) including the components of the goal, content, form of content presentation, teaching method and evaluation, which in this research used the educated and native Maleki model (2012). The statistical population of this research included all the textbooks of the first grade of primary school from 1400-1401. The sampling was purposeful and the entire study area, and all the lessons of the first grade of primary school from grades one to three (first grade of primary school) including Persian, Quran, Heavenly Gifts, Experimental Sciences, Social Studies and Mathematics textbooks, in total 15 volumes of books were analyzed. The results of the research showed that for values education, comprehensive and multidimensional research is available in textbooks. Educational values in each lesson are designed as a logical and deep system from simple to complex concepts. All core subjects (Quran, social studies, Persian, science, and mathematics) are presented in a combined, spiral, and superficial manner. The form of content presentation in the first grades is mostly pictures and drawings, while in the second and third grades, it is the study of text, poetry, and stories. The teaching method is diverse, inclusive, and student-centered. The qualitative evaluation method is continuous and non-threatening and is carried out through observing the behavior and measuring the performance of students. Finally, the findings indicate that textbooks in the first grade of elementary school have consciously tried to institutionalize the teaching of values in the education process in necessary ways and with the developmental characteristics of children.

کلیدواژه‌ها [English]

Values
Intended Curriculum
First Grade of Elementary School

[1]. این مقاله برگرفته از رساله دکتری با عنوان: «طراحی و اعتباریابی الگوی برنامه درسی آموزش ارزش‌ها در دروه اول ابتدایی» در دانشگاه بیرجند است.

مراجع

افتخاری، حجت؛ و افتخاری، جابر (1403). بررسی میزان تطابق برنامه درسی قصد شده و اجراشده دروس تعلیم و تربیت اسلامیِ رشته علوم‌تربیتی دانشگاه فرهنگیان. علوم‌تربیتی از دیدگاه اسلام،12(27)، 67-98. doi:10.30497/esi.2024.246426.1787

افکاری، فرشته (1393). نقد و بررسی رویکردهای تربیت اخلاقی در دوره ابتدایی در کتاب‌های درسی بخوانیم، بنویسیم، قرآن، هدیه‌های آسمان، تعلیمات اجتماعی و طراحی الگوی برنامه درسی. رساله برنامه ریزی درسی، دانشکده علوم‌تربیتی و روانشناسی، دانشگاه علامه طباطبایی.

امینی مشهدی، سمانه؛ و غفاری، ابوالفضل ( 1392). تأملی بر رویکردهای تربیت ارزشی: نگاهی به جایگاه تربیت ارزشی و تحول آن در نظام آموزش و پرورش ایران. پژوهش‌نامه مبانی تعلیم و تربیت، 3(6)، 89-108. doi: 10.22067/fe.v3i2.23550

جامخانه، کیوان (1390). تربیت اخلاقی در دوره ابتدایی: تحلیل محتوای کتاب‌های فارسی بخوانیم. (پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد). دانشگاه کردستان، کردستان، ایران.

حسنی، محمد (1395). بررسی رویکرد تربیت اخلاقی در نظام تربیت رسمی و عمومی دوره ابتدایی. تربیت اسلامی، 11(22)، 51-25.

حسنی، محمد؛ و وجدانی، فاطمه(1395). بررسی و نقد الگوی تربیت اخلاقی در کتاب‌های آموزش قرآن دوره ابتدایی. پژوهش در مسائل تعلیم و تربیت اسلامی، 24(32)، 137-161.

حسنی، محمد؛ و وجدانی، فاطمه(1396). تحلیل محتوای کیفی کتاب‌های مطالعات اجتماعی دوره ابتدایی از منظر تربیت اخلاقی. فصلنامه تربیت اسلامی، 25، 29-54.

doi :10.30471/edu.2017.1344

حمیدی زاده، کتایون؛ و قویدل، کیمیا (1403). تحلیل محتوای کتاب‌های مطالعات اجتماعی دوره ابتدایی از منظر فضایل سه‌گانه اخلاق اسلامی. علوم‌تربیتی از دیدگاه اسلام، 12(27)، 99-119.

doi: 10.30497/esi.2024.246459.1790

دادبه، اصغر (1392). کلیات فلسفه. تهران: پیام‌نور.

دارابی عمارتی، عابدین (1402). طراحی و اعتبارسنجی الگوی آموزشی ارزش‌آفرین. علوم‌تربیتی از دیدگاه اسلام، 11(21)، 141-168. doi: 10.30497/esi.2024.245269.1685

رحیمی، نرگس؛ رهنما، اکبر؛ و میرزامحمدی، محمدحسن (1401). دلالت‌های نظریه اعتباریات علامه طباطبایی در آموزش ‌دادن ارزش‌ها. علوم‌تربیتی از دیدگاه اسلام، 10(4)، 169-199.

doi: 10.30497/esi.2022.243061.1545

جوادی، محمدجعفر (1391). مدرسه و تربیت اخلاقی (تربیت اخلاقی در نظام تربیت رسمی چند کشور جهان). (سعید ضرغامی، یحیی قائدی، زهرا نیکنام، نرگس سجادیه، علی زرافشان، مهین چناری ، طیبه امام جمعه کاشان، محمد حسنی و اکرم دهباشی، مترجمان). انتشارات مدرسه.

سند برنامه درسی ملی. (1391). برنامه درسی ملی جمهوری اسلامی ایران. تهران: وزارت آموزش و پرورش.

صانعی مهری، زهره؛ و رزم‌آزما، پری (1399). تحلیل محتوای کتاب‌های مطالعات اجتماعی مقطع ابتدایی از نظر میزان توجه به هویت ملی و هویت دینی. علوم تربیتی از دیدگاه اسلام، 8(15)، 241-256.

doi: 10.30497/edus.2020.239246.1392

عباسی، ذکیا (1396). طراحی الگوی برنامه درسی تربیت اخلاقی در آموزش عالی بر مبنای آموزه‌های اخلاقی قران کریم براساس تفسیر المیزان. (رساله برنامه‌ریزی درسی)، دانشکده روان‌شناسی و علوم‌تربیتی، دانشگاه علامه طباطبایی.

عقیلی، سید رمضان (1400). تحلیلی بر وضعیت ارزش‌های اخلاقی در کتب درسی دوره ابتدایی: روش آنتروپی شانون. فصلنامه علمی تربیت اسلامی، (35)، 143-164.

doi: 10.30471/edu.2020.5898.2276

عقیلی، سیدرمضان؛ علم‌الهدی، جمیله؛ و فتحی واجارگاه، کوروش (1397). طراحی الگوی برنامه ‌درسی تربیت اخلاقی در دوره ابتدایی نظام آموزشی ایران. تدریس پژوهی، 6(4)، 1-23.

علوی، حمیدرضا؛ و حاج غلامرضایی، مهناز (1391). روش‌شناسی آموزش ارزش‌های اخلاقی و دینی. اسلام و پژوهش‌های تربیتی، 4(2)، 107-132.

فتحی واجارگاه، کوروش (1392). اصول برنامه‌ریزی درسی. تهران: ایران‌زمین.

محبوبی منش، حسین (1394). جامعه‌شناسی ارزش‌ها با تأکید بر نظم و امنیت. تهران: دانشگاه علوم انتظامی.

محمودی، سیروس. (1403). تحلیل محتوای کتاب‌های درسی دوره متوسطه اول از نظر میزان توجه به مفهوم نیکوکاری. علوم‌ تربیتی از دیدگاه اسلام، 12(26), 101-121.

doi: 10.30497/esi.2024.245630.1724

ملکی، حسن (1391). برنامه‌ریزی درسی. تهران: انتشارات مدرسه.

Aldoosry, R. Z., Aldahmash, A. H., Alfaifi, M. S., Almutairi, A. M., Aldossari, A. S., Alshuaibi, A. A., & ALabbad, A. H. (2020). Content analysis of essential economic values in the vocational textbook as compared to the Saudi Arabian Education Policy Document. Education Research International, 1, 8855714.

doi:10.1155/2020/8855714.

Bao, X. (2024). The Value Research of Ideological and Political Education. World Education Forum. doi:10.18686/wef.v2i1.3624

Berkowitz, M, W. (2011). What Works in Values Education. International Journal of Educational Research, 50,153–158. doi:10.1016/j.ijer.2011.07.003

Borji, V, Farsani, D. (2023). Intended mathematics curriculum in grade 1: A comparative study. Eurasia Journal of Mathematics, Science and Technology Education. doi:10.29333/ejmste/12977

Cheng, F. (2021). Crafting theoretical value in management research article discussion sections. Ibérica. doi:10.17398/2340-2784.41.61

Craiovan, I, Cuza, B. (2022). The education system and legal values. Supremacy of Law. doi:10.52388/2345-1971.2021.e2.05

Curren, R & kotzee, B. (2014). Can Virtue be measured. Theory and Research in Education, 12, 3, 266-282. doi:10.1177/1477878514545205

Gatley, J. (2021). Intrinsic value and educational value. Journal of Philosophy of Education. doi:10.1111/1467-9752.12555

Hunter, J. (2020). An Intersection of Mathematics Educational Values and Cultural Values: Pāsifika Students’ Understanding and Explanation of Their Mathematics Educational Values. ECNU Review of Education, 4, 307 - 326.

doi:10.1177/2096531120931106

Jain, P K et al. (2020). Social Value as a Mechanism for Linking Public Administrators with Society: Identifying the Meaning, Forms and Process of Social Value Creation. International Journal of Public Administration, 43, 876 - 889. doi:10.1080/01900692.2019.1660992.

Kaya, K. (2019). Comparison of seventh-grade Turkish and Iranian social studies textbooks in terms of value education. Educational Research Review, 14, 595-607. doi:10.5897/err2019.3830

Li, D., Mach, L., T & Cornelis, G. (2025). Aligning Scientific Values and Research Integrity: A Study of Researchers’ Perceptions and Practices in Four Countries. Science and Engineering Ethics, 31. doi:10.1007/s11948-025-00539-y.

Liu, M et al. (2024). Extreme value analysis of the number of student absences in Jiangsu, China: Based on extreme value theory. PLOS ONE, 19.

doi:10.1371/journal.pone.0302360

Marwiyah, S., Dasuki, M., Zaeni, A & Alfiah, E. (2024). Penerapan nilai kesadaran dalam pendidikan bernilai di sekolah dasar [Implementation of awareness values in values-based education in elementary schools]. Auladuna: Jurnal Prodi Pendidikan Guru Madrasah Ibtidaiyah, 6(1).

doi:10.62097/ad.v6i01.1899

Mukhamedaly, S et al. (2024). The Importance of Values Education and Its Impact on Character Development. Iasaýı ýnıversıtetіnіń habarshysy.

doi:10.47526/2024-4/2664-0686.131

Nandi, A et al. (2024). Values Reflected in First Language Textbooks of Primary Education in West Bengal. Athena: Journal of Social, Culture and Society. doi:10.58905/athena.v2i3.320

Nugroho, A. (2020). Penanaman karakter disiplin pada siswa sekolah dasar [Cultivating discipline character in elementary school students]. Jurnal Fundadikdas (Fundamental Pendidikan Dasar), 3(2).

doi:10.12928/FUNDADIKDAS.V3I2.2304

Ozerbas, M A, Gul, Y. (2022). impact of values education on student achievement. Universum: Psychology & education. doi:10.32743/unipsy.2022.102.12.14592

parmar, k, Jha, A. (2024). Importance of Value Education in School and Life. International Journal For Multidisciplinary Research.

doi:10.36948/ijfmr.2024.v06i04.25160

Rijal, A, sauri., S & kosasih, a. (2023). Curriculum Framework: The Foundation of Value Education. Journal of College and Character, 24, 179 - 185.

doi:10.1080/2194587X.2023.2190126

Rusmin, L., et al. (2020). The role of civic education in the student moral development in elementary school: A descriptive study. Universal Journal of Educational Research, 8, 6405-6414. doi:10.13189/ujer.2020.081206

Sanger, M., Osguthorpe, R (2005). Making sense of approaches to moral education. Journal of moral education, 34(1), 57–71. doi:10.1080/03057240500049323.

Scott, W. (2012). Theory of financial accounting. )Translated by: Parsaeean A(. Tehran: Terme Publication.

Tarabashkina, L, Lietz, P. (2011). The impact of values and learning approaches on student achievement: Gender and academic discipline influences. Issues in Educational Research, 21, 210-231.

Thornberg, r., Oguz, e (2016). Moral and citizenship educational goals in values education: A crosscultural of Swedish and Turkish student teachers' preferences. Teaching and Teacher Educatio, 55, 110 – 121.

doi:10.1016/j.tate.2016.01.002.

Falkner, K, Sentence, S & Vivian, R. (2019). An International Comparison of K-12 Computer Science Education Intended and Enacted Curricula. Proceedings of the 19th Koli Calling International Conference on Computing Education Research. doi: 10.1145/3364510.3364517

YaÅŸaroÄŸlu, C (2016). Cooperation and Importance of School and Family on Values Education. European Journal of Multidisciplinary Studies, 1.

doi:10.26417/ejms.v1i2.p66-71.