نقش میانجی اخلاق کار اسلامی در رابطه بین رهبری معنوی و رفتار شهروندی سازمانی معلمان

قنبری, سیروس; احمدی, محسن; نوش فر, راضیه

doi:10.30497/esi.2026.248520.1964

نقش میانجی اخلاق کار اسلامی در رابطه بین رهبری معنوی و رفتار شهروندی سازمانی معلمان

نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسندگان

¹ استاد گروه علوم تربیتی، دانشگاه بوعلی سینا، همدان، ایران

² دانش‌آموخته دکتری مدیریت آموزشی، دانشگاه بوعلی سینا، همدان، ایران

³ دانش‌آموخته کارشناسی ارشد مدیریت آموزشی، دانشگاه بوعلی سینا، همدان، ایران

10.30497/esi.2026.248520.1964

چکیده

این پژوهش با هدف بررسی رابطه رهبری معنوی با رفتار شهروندی سازمانی معلمان و نقش میانجی اخلاق کار اسلامی انجام شد. روش پژوهش از نظر هدف کاربردی و از نظر گردآوری داده‌ها توصیفی از نوع هم‌بستگی بود. جامعه آماری پژوهش شامل کلیه معلمان دوره ابتدایی شهرستان اسدآباد در سال تحصیلی 1403-1402 بود. تعداد 201 نفر از آنها با استفاده از روش نمونه گیری تصادفی طبقه‌ای نسبتی برای مطالعه انتخاب شدند. روش برآورد حجم نمونه آماری جدول مورگان بود. برای گردآوری داده‌های پژوهش از سه پرسش‌نامه استاندارد رهبری معنوی فرای (2005)، اخلاق کار اسلامی یوسف (2001) و رفتار شهروندی سازمانی کانوسکی و ارگان (1996) استفاده شد. داده‌های پژوهش پس از جمع‌آوری با استفاده از ضریب هم‌بستگی پیرسون و تحلیل مسیر در نرم‌افزارهای آماری Lisrel وSPSS تحلیل شدند. یافته‌ها نشان داد که رابطه رهبری معنوی با اخلاق کار اسلامی و رفتار شهروندی سازمانی مثبت و معنادار است. رابطه اخلاق کار اسلامی با رفتار شهروندی سازمانی مثبت و معنادار است. نقش میانجی اخلاق کار اسلامی در ارتباط بین رهبری معنوی و رفتار شهروندی سازمانی مثبت و معنادار است. نتایج بیان‌کننده این است که رهبری توأم با معنویت همراه با اخلاق کار اسلامی زمینه بهبود و ارتقای رفتار شهروندی سازمانی معلمان را فراهم خواهد کرد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

* مدیریت آموزشی

عنوان مقاله [English]

The Mediating Role of Islamic Work Ethics in the Relationship Between Spiritual Leadership and Organizational Citizenship Behavior of Teachers

نویسندگان [English]

siroos ghanbari ¹
Mohsen Ahmadi ²
Razieh Nooshfar ³

¹ Professor Department of Educational Sciences, Bu-Ali Sina University, Hamedan, Iran

² PhD in Educational Administration, Bu-Ali Sina University, Hamedan, Iran

³ Master of Educational Administration, Bu-Ali Sina University, Hamedan, Iran

چکیده [English]

The purpose of present study is investigating the relationship between spiritual leadership and teachers' organizational citizenship behavior and the mediating role of Islamic work ethics. The research method was applied in terms of purpose and descriptive correlational in terms of data collection. The statistical population of the study included all elementary school teachers in Asadabad city in the academic year 2023-2024. 201 of them were selected for the study using a stratified proportional random sampling method. The method for estimating the sample size was the Morgan table. To collect research data, three standard questionnaires were used: Frye's Spiritual Leadership (2005), Yousef's Islamic Work Ethics (2001), and and Kanowski's Organ Organizational Citizenship Behavior (1996). After collection, the research data were analyzed using Pearson's correlation coefficient and path analysis in Lisrel and SPSS statistical software. The findings showed that the relationship between spiritual leadership, Islamic work ethics and organizational citizenship behavior is positive and significant. The relationship between Islamic work ethics and organizational citizenship behavior is positive and significant. The mediating role of Islamic work ethics in the relationship between spiritual leadership and organizational citizenship behavior is positive and meaningful. The results indicate that leadership combined with spirituality and Islamic work ethics will provide the basis for improving and promoting teachers' organizational citizenship behavior.

کلیدواژه‌ها [English]

Organizational citizenship behavior
Spiritual leadership
Islamic work ethics
Teachers

این مقاله برگرفته از پایان‌نامه کارشناسی ارشد با عنوان «بررسی رابطه رهبری معنوی و اخلاق کار اسلامی با رفتار شهروندی سازمانی معلمان مدارس ابتدایی شهرستان اسدآباد» در دانشگاه بوعلی سینا است.

مراجع

احمدی، پرویز؛ و منصوری، مهدیه (1395). رفتار شهروندی سازمانی. دفتر پژوهش‌های فرهنگی: تهران.

احمدی، مسعود (1395). رابطه بین رفتار شهروندی سازمانی مدیران و بهره‌وری سازمانی. نشریه مدیریت منابع در نیروی انتظامی. 4 (4)، 78- 108. http://rmpjmd.jrl.police.ir/article_17812.html

اردلان، محمدرضا؛ قنبری، سیروس؛ فیضی، کاوه؛ سیف پناهی، حامد؛ و زندی، خلیل (1393). رابطه اخلاق کار اسلامی با درگیری شغلی، نشریه اخلاق زیستی. 4 (13)، 75- 96. doi:10.22037/bioeth.v4i13.13854

اکبری، محسن؛ همتی‌نژاد، مهرعلی؛ عظیمیان، امید؛ و حسین‌زاده، آرزو (1399). تأثیر رهبری مسئولیت‌پذیر بر رفتار شهروندی سازمانی از طریق نقش میانجی عدالت سازمانی و تعهد سازمانی (مورد مطالعه کارکنان جمعیت هلال‌احمر استان گیلان). دوفصلنامه پژوهش‌های روان‌شناختی در مدیریت. 6 (2)، 33- 71. doi:20.1001.1.24764833.1399.6.2.2.8

ایراندوست، منصور؛ و اسکندری، استیره (1394). رابطه اخلاق کاری و رفتار شهروندی سازمانی با عملکرد سازمانی. اخلاق در علوم و فناوری. ۱۰ (۴)، 107- 114.

Fa.html۱-۱۸۳- http://ethicsjournal.ir/article-

بیرامی، مینا (1398). بررسی رابطه بین اخلاق کار اسلامی و حمایت سازمانی ادراک‌شده با بی‌تفاوتی سازمانی معلمان مدارس ابتدایی شهر همدان در سال تحصیلی 98-1397. (پایان نامه کارشناسی‌ارشد). دانشکده علوم انسانی، دانشگاه بوعلی‌سینا.

تابلی، حمید؛ دری جانی، علی؛ نادری‌فر، علیرضا؛ و پورشهابی، وحید (۱۳۹۳). رهبری معنوی در سازمان و مدیریت. تهران: انتشارات جهاد دانشگاهی.

تقوایی، مهدی؛ خوراکیان، علیرضا؛ رحیم نیا، فریبرز؛ و مرتضوی، سید سعید (1398). شناسایی مؤلفه‌های رهبری معنوی و بررسی تأثیر آن بر سلامت سازمانی. نشریه علمی پژوهشی مدیریت فردا، 18، 109- 122.

http://modiriyatfarda.ir/Article/25670

جهانشاهی، فاطمه؛ قاسمی، مرتضی؛ و احمدی، مریم (۱۴۰۰). بررسی تأثیر اخلاق کار اسلامی بر انگیزه شغلی با نقش میانجی عدالت سازمانی، فصلنامه مدیریت پرستاری، 10(4)؛ 2-12. www.ijnv.ir

حاجی‌ها، زهره؛ و رجب دری، حسین (1396). رابطه اخلاق کار اسلامی و اخلاق حرفه‌ای در مدرسان حسابداری. دوفصلنامه علمی-تخصصی اسلام و مدیریت. 6(12)، 139-156. doi :10.30471/IM.2018.3978.1121

حریری، نجلا؛ اباذری، زهرا؛ و روتن، سیده زهرا (1393). رابطه اخلاق کار اسلامی و انگیزش کارکنان؛ مطالعه موردی. فصلنامه علمی-ترویجی مطالعات منابع انسانی. 3(11)، 65- 84. https://www.jhrs.ir/article_66011.html

حمزئیان، عظیم؛ حیدری، حمیدرضا؛ باقری قره‌بلاغ، هوشمند؛ و فهیم راد، رضا (1398). واکاوی نقش اخلاق کار اسلامی بر رفتار شهروندی سازمانی کارکنان راهنمایی و رانندگی با تأکید بر نقش میانجی اشتیاق شغلی. فصلنامه علمی پژوهش‌های مدیریت انتظامی. 14 (3)، 569- 590. pmsq.jrl.police.ir

دوستی، آریان؛ و ناستی زایی، ناصر (1401). اثر رهبری معنوی اسلامی بر سلامت معنوی معلمان با نقش‌های میانجی سرمایه معنوی و هوش معنوی. علوم تربیتی از دیدگاه اسلام. 10 (19)، 247- 268. doi:10.30497/ESI.2022.243348.1560

دهقانی‌زاده، مرضیه؛ شجاعی فرد، علی؛ و زارعی پیزادانی، سجاد (1402). تحلیل تأثیر رهبری تحول‌گرا بر رفتار شهروندی سازمانی؛ باتوجه‌به نقش هویت‌یابی سازمانی تعلق‌خاطر کاری توانمندسازی روان‌شناختی و شخصیت کنش‌گرا. مطالعات مدیریت بهبود و تحول. 32 (107)، 229- 285. doi:10.22054/jmsd.2023.69307.4193

دیالمه، نیکو؛ و افضلی قادی، مونا (1395). مؤلفه‌های رفتار فرانقشی در سازمان‌های آموزشی از منظر آموزه‌های اسلام. مدیریت در دانشگاه اسلامی. 5 (12)، 417-442. https://miu.nahad.ir

دیالمه، نیکو؛ و خداوردیان، مریم (1402). مؤلفه‌های رهبری تحول‌گرا براساس سیره حضرت ابراهیم(ع) در قرآن کریم با ملاحظاتی در حوزه تعلیم و تربیت. علوم تربیتی از دیدگاه اسلام. 11(21)، 59-89.

doi: 10.30497/ESI.2023.244953.1650

رستگار، عباسعلی؛ عین‌علی، محسن؛ باقری قره بلاغ، هوشمند؛ و همتی، امین (۱۳۹۸). واکاوی نقش اخلاق کار اسلامی بر تمایل به ترک خدمت کارکنان با تأکید بر میانجی‌گری درگیری شغلی، فصلنامه مطالعات رفتار سازمانی. 8 (2)، 189-211. doi: 20.1001.1.23221518.1398.8.2.8.1

زارعان دولت‌آبادی، محمد؛ شاه‌طالبی، بدری؛ و جعفری هرندی، رضا (1400). ارائه مدل رفتار شهروندی سازمانی معلمان مدارس دولتی ایران. جامعه‌شناسی آموزش و پرورش. 14(2)، 190-202.

https://www.iase-jrn.ir/index.php/se/article/view/232

زبردست، محمد امجد؛ عزیزی، سیدکریم؛ و شریعتی، امید (1398). جو سازمانی به‌عنوان میانجی بین رهبری خدمتگزار مدیران مدارس و رفتار شهروند سازمانی. فصلنامه علمی پژوهشی مدیریت مدرسه. 7 (1)، 40- 63.

doi:10.34785/J010.1398.864

زمانی، غلامرضا؛ و طهماسبی، سیمین (1398). بررسی ارتباط اخلاق کاری اسلامی و ادراک از عدالت سازمانی با رفتار شهروندی در کارکنان بیمارستان تأمین اجتماعی شهرکرد. اسلام و مدیریت. 8 (15)، 93-105.

doi:10.30471/IM.2020.5988.1186

زین‌آبادی، حسن‌رضا (1390). آزمون و مقایسه الگوهای ساختاری علل رفتار شهروندی سازمانی معلمان از منظر روان‌شناسی اجتماعی. روان‌شناسی. 15 (2)، 179- 197. http://www.iranapsy.ir/

سالارزرهی، حبیب‌اله؛ کشته‌گر، عبدالعلی؛ آهنگ، فرحناز؛ و غفاری، حسن (1398). واکاوی تأثیر رهبری معنوی بر رفتار شهروندی سازمانی اعضای هیئت علمی دانشگاه باتوجه‌به نقش میانجی عزت نفس سازمانی. توسعه مدیریت منابع انسانی و پشتیبانی، 54، 75-50. http://harold.jrl.police.ir/article_93218.html

ضیائی، محمدصادق؛ نرگسیان، عباس؛ و آیباغی اصفهانی، سعید (1387). نقش رهبری معنوی در توانمندسازی کارکنان دانشگاه تهران. مدیریت دولتی. 1(1). doi: 20.1001.1.20085877.1387.1.1.5.6

عزتی، میترا؛ دیالمه، نیکو؛ و افضلی قادی، منا (1398). رفتار فرانقشی در سازمان‌های آموزشی، تحلیل تطبیقی مؤلفه‌ها با تأکید بر آموزه‌های تربیتی اسلام. مسائل کاربردی تعلیم و تربیت اسلامی. ۴ (۱)، 87-۱۱۶. doi: 10.29252/qaiie.4.1.87

عظیمی، زهرا (1402). بررسی رابطه معلم رهبری با احساس خودکارآمدی معلمان و اثربخشی سازمانی مدارس ابتدایی شهر همدان در سال تحصیلی 1402-1401. (پایان نامه کارشناسی‌ارشد). دانشکده علوم انسانی، دانشگاه بوعلی‌سینا.

قنبری، سیروس؛ و سلطانقلی، فرزانه (1399). نقش رهبری معنوی مدیران مدارس در تعلق‌خاطر کاری معلمان با میانجی‌گری سرمایه اجتماعی. فصلنامه علمی مدیریت مدرسه. 8 (3)، 215- 248. doi: 20.1001.1.25384724.2020.8.3.10.3

کیوانلو، لیلی؛ رحیمی پردنجانی، طیبه؛ و محمدزاده ابراهیمی، علی (1394). نقش میانجی انگیزش درونی در رابطه بین اخلاق کار اسلامی با رضایت شغلی و تعهد سازمانی. نشریه‌ ایرانی اخلاق و تاریخ پزشکی. 8 (6)، 69-82.

http://ijme.tums.ac.ir/article-۱-۵۶۵۳-fa.html

محرم زاده، مهرداد؛ ابراهیم‌پور، حبیب؛ عزیزیان کهن، نسرین؛ و دارابی مسعود ( ۱۳۹۸). نقش هوش معنوی و اخلاق کاری در پیش‌بینی رفتار شهروندی سازمانی کارکنان، فصلنامه اخلاق در علوم و فناوری. 14(2)، 99-107.

http://ethicsjournal.ir/article-1672-1-fa.html

مرادزاده، عبدالباسط؛ ریگی، محب الدین؛ و کشته‌گر، عبدالعلی (1399). نقش میانجی معنویت سازمانی در رابطه‌ بین رهبری معنوی و رفتار شهروندی سازمانی در بین کارکنان رسانه‌های ورزشی در شهرستان زاهدان. مدیریت ارتباطات در رسانه‌های ورزشی. 8(2)، 79- 94. doi:10.30473/jsm.2019.44847.1312

ملکی، حاتم؛ و جعفری، محمد (1395). تحلیل رابطه رهبری معنوی و رفتار شهروندی سازمانی: نقش میانجی توانمندسازی روان‌شناختی و فضای اخلاقی مثبت. اخلاق در علوم و فناوری. ۱۱ (۴)، 70- 80.

http://ethicsjournal.ir/article-۱-۴۴۰-fa.html

منوریان، عباس؛ محمدی فاتح، عمران؛ و محمدی فاتح، علی‌اصغر (1397). تأثیر اخلاق کار اسلامی بر عملکرد شغلی فرد با در نظر گرفتن نقش میانجیگری تعهد سازمانی و رضایت شغلی. فرایند مدیریت و توسعه. 31(1)، 57- 82.

http://jmdp.ir/article-1-2583-fa.html

نیکنام‌جو، منصور؛ شاکر اردکانی، محمد؛ و غفوری چرخابی، حسین (1396). تحلیل تأثیر اخلاق کار اسلامی و ادراک از عدالت سازمانی بر رفتار شهروندی. فصلنامه علمی-پژوهشی مدیریت اسلامی. 25(2)، 139- 163.

doi: 20.1001.1.22516980.1396.25.2.7.3

نیکوکار، هانی؛ آهی، پرویز؛ و اکبری، محسن (1400). بررسی تأثیر رهبری آینده‌نگر بر اثربخشی سازمانی: نقش میانجی رفتار شهروندی سازمانی، مدیریت بهره‌وری. 15(2)، 107- 138. doi: 10.30495/QJOPM.2020.1879598.2632

Ahmed, E. I. (2025). Principals’ leadership styles and teachers’ organizational citizenship behaviour: a systematic review of research. International Journal of Educational Management, 39(1), 219-239. doi:10.1108/IJEM-08-2024-0508/

bin Salahudin, S. N., binti Baharuddin, S. S., Abdullah, M. S., & Osman, A. (2016). The effect of Islamic work ethics on organizational commitment. Procedia Economics and Finance, 35, 582-590. https://doi.org/10.1016/S2212-5671(16)00071-X/

Chen, C. Y., & Yang, C. F. (2012). The impact of spiritual leadership on organizational citizenship behavior: A multi-sample analysis. Journal of business ethics, 105(1), 107-114. doi:10.1007/s10551-011-0953-3/

Fauziah, S., & Hali, A. U. (2025). The Influence of Organizational Citizenship Behavior on The Performance of Teachers in Elementary School. Munaddhomah: Jurnal Manajemen Pendidikan Islam, 6(1), 29-38. doi:10.31538/munaddhomah.v6i1.1545/

Fry, L. W., Vitucci, S., & Cedillo, M. (2005). Spiritual leadership and army transformation: Theory, measurement, and establishing a baseline. The leadership quarterly, 16(5), 835-862. doi:10.1016/j.leaqua.2005.07.012/

Huang, N., Qiu, S., Yang, S., & Deng, R. (2021). Ethical leadership and organizational citizenship behavior: Mediation of trust and psychological well-being. Psychology research and behavior management, 655-664. doi:10.2147/PRBM.S311856/

Mi, L., Gan, X., Xu, T., Long, R., Qiao, L., & Zhu, H. (2019). A new perspective to promote organizational citizenship behaviour for the environment: The role of transformational leadership. Journal of Cleaner Production, 239, 118002. doi:10.1016/j.jclepro.2019.118002/

Mohammad, J., Quoquab, F., & Omar, R. (2016). Factors affecting organizational citizenship behavior among Malaysian bank employees: The moderating role of Islamic work ethic. Procedia-Social and Behavioral Sciences, 224, 562-570. doi:10.1016/j.sbspro.2016.05.440/

Murtaza, G., Abbas, M., Raja, U., Roques, O., Khalid, A., & Mushtaq, R. (2016). Impact of Islamic work ethics on organizational citizenship behaviors and knowledge-sharing behaviors. Journal of business ethics, 133, 325-333. doi:10.1007/s10551-014-2396-0/

Konovsky, M. A., & Organ, D. W. (1996). Dispositional and contextual determinants of organizational citizenship behavior. Journal of organizational behavior, 17(3), 253-266.

https://doi.org/10.1002/(SICI)1099-1379(199605)17:3<253::AID-JOB747>3.0.CO;2-Q

Pio, R.J.,& Tampi, J.R.E. (2018). The influence of spiritual leadership on quality of work life, job satisfaction and organizational citizenship behavior. International Journal of Law and Management, 60(2), 757-767. doi:10.1108/IJLMA-03-2017-0028/

Purwanto, A., Purba, J. T., Bernarto, I., & Sijabat, R. (2021). Effect of transformational leadership, job satisfaction, and organizational commitments on organizational citizenship behavior. Inovbiz: Jurnal Inovasi Bisnis, 9, 61-69. doi:10.35314/inovbiz.v9i1.1801/

Romi, M. V. (2023). Model of Islamic Work Ethic to Improve Performance of Higher Education Lecturers in Indonesia. doi:10.4108/eai.4-11-2022.2337381/

Romi, M. V., Ahman, E., Suryadi, E., & Riswanto, A. (2020). Islamic Work Ethics-Based Organizational Citizenship Behavior to Improve the Job Satisfaction and Organizational Commitment of Higher Education Lecturers in Indonesia. International Journal of Higher Education, 9(2), 78-84.

doi:10.5430/ijhe.v9n2p78/

Yousef, D. A. (2001). Islamic work ethic–A moderator between organizational commitment and job satisfaction in a cross‐cultural context. Personnel review, 30(2), 152-169.

doi:10.1108/00483480110380325