بازخوانی ساحت تربیت‌اقتصادی سند تحول بنیادین آموزش و پرورش مبتنی بر «رساله‌حقوق» و «صحیفه‌سجادیه»

نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسنده

10.30497/esi.2026.247244.1865

چکیده

نظام آموزش و پرورش ایران با تدوین سندی تحت‌ عنوان «سند تحول بنیادین آموزش و پرورش» به‌عنوان نقشه راه تلاش نموده است تا گامی اساسی در راستای ترسیم چشم‌اندازی مطلوب و تحقق زیرساخت‌های تعالی همهجانبه کشور در عرصه‌های مختلف بردارد. لذا جهت نیل به مقصود، تقسیم‌بندی جامعی از ابعاد و ساحت‌های تربیت نموده ‌است. یکی از ساحت‌های مطمح‌نظر سند، تربیت در ساحت اقتصادی و حرفه‌ای است که ریشه و سابقه آن را در اسناد و متون اسلامی می‌توان یافت. هدف از پژوهش حاضر بازخوانی ساحت «تربیت‌ا قتصادی» سند تحول بنیادین مبتنی‌بر «رساله‌ حقوق» و «صحیفه ‌سجادیه» است که با روش کیفی و به‌صورت تحلیل‌ محتوا صورت پذیرفته‌ است. دستاوردهای این پژوهش نشان‌ می‌دهد که نظام تربیت ‌اقتصادی امام‌سجاد(ع) از جامعیتی برخوردار است که تمامی ابعاد زندگی اقتصادی را پوشش می‌دهد و می‌تواند به‌عنوان مبنایی کارآمد برای اصلاحات آموزشی در راستای اهداف سند تحول بنیادین مورد استفاده قرار گیرد و به توسعه رویکردهای تربیتی در نظام آموزشی ایران کمک کند. نتایج همچنین تأکید دارند که آغاز تربیت اقتصادی از مقاطع کودکی ضروری است تا رفتارهای مالی صحیح و پایدار در آینده شکل گیرد. افزون‌بر این، تربیت ‌اقتصادی در این نظام، تلفیقی از ابعاد معنوی، اخلاقی و اقتصادی است و در حوزه‌های تولید، توزیع و مصرف با رویکردهای بینشی، نگرشی، توانشی و ارزشی قابلیت اجرا و کاربرد دارد. این پژوهش پیشنهاد می‌دهد که ادغام آموزه‌های دینی و تربیتی با رویکردهای نوین آموزشی می‌تواند نقش مؤثری در ارتقای کیفیت تربیت ‌اقتصادی در نظام آموزش و پرورش ایفا کند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Re-reading the Economic Education Dimension of the Fundamental Reform Document of Education in Iran Based on " Treatise on Rights " and "Al-Sahifa al-Sajjadiyya"

نویسنده [English]

  • Seyyed Aqil Nasimi
چکیده [English]

The Iranian education system, through the formulation of a document titled the "Fundamental Reform Document of Education" as a roadmap, has endeavored to take a fundamental step toward delineating a desirable vision and realizing the foundational infrastructures for comprehensive excellence of the country across various domains. Accordingly, to achieve this objective, it has provided a comprehensive classification of the dimensions and spheres (sahat) of education. One of the spheres addressed in the document is education in the economic and professional domain, whose roots and precedents can be traced in Islamic texts and documents. The purpose of the present study is to re-examine the "economic education" sphere of the Fundamental Reform Document based on " Treatise on Rights "  and "Al-Sahifa al-Sajjadiyya.This research has been conducted using a qualitative method through content analysis. The findings of this study indicate that the economic education system of Imam Sajjad (ʿA) possesses a comprehensiveness that encompasses all aspects of economic life and can serve as an effective foundation for educational reforms aligned with the objectives of the Fundamental Reform Document. It can also contribute to the development of educational approaches within Iran's education system. The results further emphasize that initiating economic education from childhood stages is essential to establish correct and sustainable financial behaviors in the future. Moreover, economic education in this system integrates spiritual, ethical, and economic dimensions, and possesses the capability for implementation and application in the areas of production, distribution, and consumption through cognitive (binishi), attitudinal (negāreshi), competency-based (tavāneshi), and value-oriented (arzeshī) approaches. This research suggests that integrating religious and educational teachings with modern educational approaches can play an effective role in enhancing the quality of economic education within the education system.
 

کلیدواژه‌ها [English]

  • Economic education
  • Fundamental Reform Document
  • Treatise on Rights
  • Al-Sahifa al-Sajjadiyya
قرآن‌کریم
اسماعیلی، محمدجواد (1391). رادیو و ضرورت ترویج سواد اقتصادی، ماهنامه صدای جمهوری اسلامی،10(59)، 114-121.
https://ensani.ir/fa/article/339688
ایروانی، جواد (1391). اخلاق اقتصادی از دیدگاه قرآن و حدیث (چاپ 2)، مشهد: دانشگاه علوم ‌اسلامی ‌رضوی.
ادیب، یوسف؛ ابراهیمی هرستانی، اصغر؛ رضاپور، یوسف؛ و طغیانی، مهدی (1395). بررسی مبانی دینی الگوی مطلوب برنامه‌ درسی تربیت ‌اقتصادی مبتنی بر اقتصاد مقاومتی. فصلنامه رهیافت انقلاب اسلامی، 10(36)، 41-57.
https://www.rahyaftjournal.ir/article_46878.html
باقری، خسرو (1382). نگاهی نو به تربیت اسلامی. (جلد 1). تهران: انتشارات ‌مدرسه.
بنی‌اسدی، رضا؛ و غفارنیا، فاطمه (1401). سبک ‌زندگی اسلامی در اقتصاد خانواده با تکیه ‌بر کلام و سیره امام سجاد(ع).
 https://civilica.com/doc/1712169
پیغامی، عادل؛ و تورانی، حیدر (1390). نقش برنامه ‌درسی اقتصاد در برنامه تعلیم وتربیت رسمی و عمومی دنیا، ارائه یک برنامه عمل برای یک برنامه‌درسی مغفول. فصلنامه نورآوریهای آموزشی، 9(37)، 3- 52.
https://www.noormags.ir/view/fa/keyword
جمعی از نویسندگان (1389). اصول فقه (جلد 1). قم: مرکز اطلاعات و اسلامی.
جوانشیر، عباس؛ و بیانی، محمدحسین (1400). اصول تربیت ‌اقتصادی و اشتغال زایی برای فرزندان با محوریت سبک ‌زندگی اسلامی، دومین کنفرانس بین‌المللی دین، معنویت و کیفیت زندگی، تهران.
حرانی، محمدبن حسن (1384). تحفالعقول. (چاپ 5). قم: مؤسسه نشر اسلامی.
خلیلیان اشکذری، محمدجمال (1381). فرهنگ اسلامی و توسعه اقتصادی. قم: مرکز انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام‌خمینی (ره).
خمینی، روح‌الله (1385). صحیفه امام (جلد 22). تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی (ره).
رجائی، محمدهادی؛ امامقلی‌زاده، سعید؛ رضوی، حمیدرضا؛ رجائی، هاجر؛ و هاشم‌پور، محمدامین (1403). گزارشی از اخلاق و مفاهیم اقتصادی در رساله حقوق امام‌ سجاد (ع).                       https://civilica.com/doc/2239746
رساله حقوق (مجموعه ‌آثار امام ‌سجاد). مقدمه و پژوهش سید محمدباقر موسوی همدانی. (1394). قم: انتشارات دارالحدیث.
سیدی، بتول؛ و احمدی، پروین (1398). تبیین عناصر برنامه ‌درسی تربیت‌ اقتصادی در دوره آموزش عمومی. مطالعات برنامه درسی، (14). 44-55.                                                               https://www.magiran.com/paper/2112086
شادفر، حوریه؛ و نیلی، محمدرضا (1396). بررسی میزان توجه به شاخص‌های اقتصادی سبک‌ زندگی مبتنی بر توسعه اسلامی-ایرانی در محتوای برنامه ‌درسی دوره ابتدایی و شیوه آموزش معلمان. رویکردهای نوین آموزشی، 12(2)، 39-62.                                          https://www.sid.ir/fa/journal/ViewPaper.aspx?id=360371
شریفی‌اسدی، زینب؛ و ناصح ‌ستوده، منیره (۱۳۹۴). تحلیل گفتمانی اقتصاد مقاومتی در سیره امام‌ سجاد (ع) با تأکید بر صحیفه ‌سجادیه. کنفرانس جهانی افق‌های نوین در علوم‌انسانی، آینده‌پژوهی و توانمندسازی.
https://civilica.com/doc/485879/
صحیفه سجادیه (1401). مقدمه و تصحیح: سید محمدباقر موسوی همدانی. قم: انتشارات دارالحدیث.
قرائتی، محسن (1386). معاد. اصول عقاید. تهران: مؤسسه‌فرهنگی درس‌هایی از قرآن.
قندهاری، آزاده؛ مهرمحمدی، محمود؛ طلایی، ابراهیم؛ و فرجی دیزجی، سجاد (1398). بررسی تطبیقی تلفیق تربیت‌ا قتصادی در برنامه درسی دوره ابتدایی در کشورهای اسکاتلند، چین و استرالیا و ارائه دلالت‌هایی برای تربیت ‌اقتصادی در ایران. تعلیم و تربیت، 35(3) (پیاپی 139)، 59-77.                                                                                                                              https://sid.ir/paper/87660/fa
کشانی، مهدی (1403). گونه‌شناسی و مدل‌یابی اقتصاد قرآنی و دلالت‌های تربیتی آن برای تربیت ‌اقتصادی. اقتصاد اسلامی، 24(93)، 41-64.                                                                doi: 10.22034/iec.2024.2025712.273
کیانی، معصومه؛ و خدابنده‌لو، رؤیا (1402). بررسی ابعاد معرفتی مفهوم قناعت از منظر صحیفه‌ سجادیه. فصلنامه علوم تربیتی از دیدگاه اسلام، 12(25)، 79-98.                
doi: 10.30497/esi.2024.246052.1759 
لطفی، محسن؛ و علیان، زهرا (1400). بررسی تأثیر وضعیت فرهنگی اقتصادی خانواده در کسب مهارت‌های اجتماعی دانش‌آموزان دوره ابتدایی در دوران همه‌گیری کرونا. هشتمین کنفرانس بین‌المللی پژوهش‌های مدیریت و علوم انسانی‌، تهران.
مجلسی، محمدباقر (1361). بحارالانوار (جلد 8). بیروت.
محمدی‌پویا، فرامرز (1397). تبیین سیره تربیتی امام ‌سجاد در صحیفه ‌سجادیه با تأکید بر سند تحول بنیادین. پژوهش در مسائل تعلیم و تربیت، 27(42)، 27-53.                                     https://www.sid.ir/paper/243363/fa
مطهری، مرتضی (1390). فلسفه اخلاق (چاپ 8). تهران: انتشارات‌ صدرا.
مکارم‌شیرازی، ناصر (1397). تفسیر نمونه. تهران‌: دارالکتب‌الإسلامیة.
منصوری، خلیل (1386). قرآن و نقش شناخت در عمل انسان. سایت قرآن و عترت.
موسی‌زاده، زهره؛ عظیم‌زاده اردبیلی، فائزه؛ و صنعتی، فاطمه (1394). کاربست مؤلفه‌های حوزه توزیع تربیت ‌اقتصادی در نظام آموزش و پرورش مبتنی‌بر آموزه‌های اسلامی. مجله علوم تربیتی از دیدگاه اسلام، 3(5)، 6-20.           doi: 10.30497/edus.2016.57797
موسی‌زاده، زهره؛ و صنعتی، فاطمه (1396). تببین مؤلفه‌های تربیت ‌اقتصادی براساس آموزه‌های اسلامی. دو فصلنامه تربیت اسلامی. 12 (24)، 73-97.                                                                                     https://www.magiran.com/paper/1679128
مؤمنی‌راد، اکبر؛ علی‌آبادی، خدیجه؛ فردانش، هاشم؛ و مزینی، ناصر (1392). تحلیل محتوای کیفی در آیین پژوهش: ماهیت، مراحل و اعتبار نتایج. اندازهگیری تربیتی، 14(4)، 187-222.
مهدوی کنی، محمدسعید (1387). مفهوم «سبک‌زندگی» و گستره آن در علوم ‌اجتماعی. تحقیقات فرهنگی ایران، 1(1) (پیاپی 1)، 199-230.                                                                                                                         https://sid.ir/paper/433894/fa
مهرمحمدی، محمود؛ و فرجی دیزجی، سجاد (1397). تبیین اهداف اقتصادی دوره ابتدای در ایران مبتنی‌بر سنتزپژوهی. مطالعات برنامه درسی.13(48)، 39-62.                                                                                        https://www.magiran.com/p1945681 
مهجور، حمید (1401). تربیت ‌اقتصادی در نظام معیار اسلامی از منظر قرآن کریم. قرآن و علوماجتماعی، 2(4)، 8.
 https://civilica.com/doc/1706860
میرمعزی، حسین (1391). نظام اقتصادیاسلامی و مبانی اهداف، مبانی رهبری و اخلاق. (چاپ 2). تهران: پژوهشگاه ‌فرهنگ و اندیشه ‌اسلامی.
نراقی، علی‌محمد (1389). شرح رساله حقوق. (چاپ 25). قم: انتشارات مهدی ‌نراقی.
وفائی، رضا؛ فضل‌اللهی قمشی، سیف‌اله؛ و طالعی فرد، احمد (1396). بررسی میزان توجه به ساحت‌های ششگانه تربیت سند تحول بنیادین آموزش و پرورش در کتاب‌های درسی مطالعات اجتماعی دوره ابتدایی. فصلنامه مسائل کاربردی تعلیم و تربیتاسلامی، 2(2)، 131-154.                                                                                                                               doi:10.29252/qaiie.2.2.131
هاشمی، محمود (1381). ویژگیهای اقتصاد اسلامی. مجموعه مقالات فارسی دومین مجمع مطالعات اقتصاد اسلامی. زیرنظر محمد واعظ‌زاده‌ خراسانی. مشهد. آستان قدس ‌رضوی.
Amagir, A. Groot, W. Maassen van den Brink, H & Wilschut, A. (2018). A review of financial-literacy education programs for children and adolescents. Citizenship, Social and Economic Education, 17(1), 56-80.
Bradley, P. (2019). Integrating sustainable development into economics curriculum: A case study analysis and sector wide survey of barriers. Journal of Cleaner Production, 209, 333-352.
Butcher, J. (2017). The educational value of political economy. Publications of the American Economic Association .6, 465-502.
Faulkner, A. E. (2017). Financial literacy education in the United States: Exploring popular personal finance literature. Journal of Librarianship and Information Science. 49(3), 287-29.
Henning, M. B., & Lucey, T. A. (2017). Elementary Preservice Teachers’ and Teacher Educators’ Perceptions of Financial Literacy Education. The Social Studies.                                                                   doi:10.1080/00377996.2017.1343792
Kang, R. (2007). Pk-8 preservice teachers’ intentions to teach economics: An application of the theory of reasoned action and the theory of planned behavior. Doctoral dissertation, Texas A &M University.
Kirsch, S. W.  (2014). An analysis of the efficacy of financial literacy education for elementary school children. MSc. thesis, California State University, Fullerton.
 Lusardi, A. (2019). Financial literacy and the need for financial education: evidence and implications. Lusardi Swiss Journal of Economics and Statistics. 155:1.                                                                                    doi:10.1186/s41937-019-0027-5
Patton, M.Q. (2015) Qualitative Research & Evaluation Methods: Integrating Theory and Practice. Sage Publications
Pristiani, R., Wahyono, H., Witjaksono, M., Nirbito, J. (2021). Study of Economic Literacy Level Among Primary School Students. Elementary Education, 20(1), 1408-1413, doi: 10.17051/ilkonline.2021.01.143/
Salemi, M. K. (2005). Teaching Economic Literacy: Why, What and How. International Review of Economics Education.                                                                                              doi:10.1016/S1477-3880(15)30132-8
Siegfried, J. & Meszaros, B. (1998), Voluntary Economics ContentStandards for America's Schools: Rationale and Development. The Journal of Economic Education,9(92),139-149.
Tiongson. Erwin (2003). Income inequality and redistributive rovernment spending. IMF Working Paper, No. 03/14.
Young Kim, C. (2000). Comparative study on economic education: Korean and Japanese school,  http://www.NIra.Jp/publ/review/2000/spring/pdf/
Zeegers, Y., & Clark, I. F. (2014). Students’ perceptions of education for sustainable development. International Journal of Sustainability in Higher Education, 15(2), 242-253.